DOI: 10.48224\/COM-205-2019-80<\/p>\n\n\n\n
Abstract<\/strong><\/p>\n\n\n\n The article presents the fundamental aspects of the\nencyclical Fides et ratio<\/em> of John Paul II in relation to the historical\nand theological context of contemporary culture. It points to current problems\nin the harmonious functioning of societies operating according to paradigms\ncontrary to the absolute truth constituting the theological subject. The errors\nresulting from modernism (subjective rationalism, cognitive negation of faith)\nand postmodernism (relativization of truth, atheism and antitheism,\nreductionism of faith) are discussed here. The existential value of religious\nfaith as showing the correlation of sense and truth was explained. Thus, doing\nthe apology of rational nature of the faith. The truth as a gift contained in\nGod’s revelation, necessary for making sensible of human reality was\nemphasized.<\/p>\n\n\n\n Keywords<\/strong>: truth, faith, cognition, search for truth, sense,\nrationality of faith.<\/p>\n\n\n\n Streszczenie<\/strong><\/p>\n\n\n\n Artyku\u0142 przedstawia fundamentalne\naspekty encykliki Fides et ratio<\/em> Jana Paw\u0142a II, w odniesieniu do\nkontekstu historycznego i teologicznego wsp\u00f3\u0142czesnej kultury. Wskazuje na\naktualne problemy w harmonijnym funkcjonowaniu spo\u0142ecze\u0144stw funkcjonuj\u0105cych\nwed\u0142ug paradygmat\u00f3w sprzecznych z prawd\u0105 absolutn\u0105 stanowi\u0105c\u0105 przedmiot teologiczny.\nOm\u00f3wione s\u0105 tu b\u0142\u0119dy wynikaj\u0105ce z modernizmu (subiektywny racjonalizm,\npoznawcza negacja wiary), postmodernizmu (relatywizacja prawdy, ateizm i\nantyteizm, redukcjonizm wiary). Wyja\u015bniono warto\u015b\u0107 egzystencjaln\u0105 wiary\nreligijnej, jako ukazuj\u0105cej korelacj\u0119 sensu i prawdy. W ten spos\u00f3b dokonuj\u0105c\napologii racjonalnego charakteru wiary. Wyakcentowano prawd\u0119 jako dar zawarty w\nBo\u017cym Objawieniu, niezb\u0119dny do usensowienia ludzkiej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n S\u0142owa kluczowe: <\/strong>Prawda, wiara, poznanie,\nposzukiwanie prawdy, sens, racjonalno\u015b\u0107 wiary.<\/p>\n\n\n\n Wprowadzenie<\/strong><\/p>\n\n\n\n W roku 2018 mija 20 lat od ukazania si\u0119 encykliki Fides et ratio<\/em>, traktuj\u0105cej o relacjach\npomi\u0119dzy rozumem a wiar\u0105 w rozwoju my\u015bli chrze\u015bcija\u0144skiej, a tak\u017ce w \u017cyciu\nchrze\u015bcijan kt\u00f3rych powo\u0142aniem jest pog\u0142\u0119bienie relacji z Bogiem oraz poznanie\nsiebie, swej natury i ostatecznego przeznaczenia.<\/p>\n\n\n\n Wiara i rozum (Fides et ratio) s\u0105 jak dwa skrzyd\u0142a, na kt\u00f3rych duch ludzki\nunosi si\u0119 ku kontemplacji prawdy. Sam B\u00f3g zaszczepi\u0142 w ludzkim sercu pragnienie\npoznania prawdy, kt\u00f3rego ostatecznym celem jest poznanie Jego samego, aby\ncz\u0142owiek \u2014 poznaj\u0105c Go i mi\u0142uj\u0105c \u2014 m\u00f3g\u0142 dotrze\u0107 tak\u017ce do pe\u0142nej prawdy o sobie\n(por. Wj 33, 18; Ps 27<\/em><\/p>\n\n\n\n Kontemplacja prawdy to mo\u017cliwo\u015b\u0107 dotkni\u0119cia Tajemnicy\nbytu i do\u015bwiadczenie podziwu oraz zachwytu nad bytem. Dla wyra\u017cenia relacji\nmi\u0119dzy wiar\u0105 a rozumem uderzaj\u0105ce s\u0105 znajduj\u0105ce si\u0119 ju\u017c na wst\u0119pie dokumentu\ntakie okre\u015blenia jak \u201ediakonia prawdy\u201d, \u201ezadziwienie\u201d, \u201ezdolno\u015b\u0107 abstrakcyjnego my\u015blenia\u201d. Temat relacji w\nniniejszym opracowaniu zostanie uj\u0119ty w swoim \u015bcis\u0142ym zwi\u0105zku z kwesti\u0105\nantropologiczn\u0105, w \u015bwietle kt\u00f3rej cz\u0142owiek, b\u0119d\u0105c \u201ezadany samemu sobie\u201d, stanowi wobec siebie tajemnic\u0119, kt\u00f3rej nie jest w stanie w pe\u0142ni uchwyci\u0107\nbez Prawdy \u2013 kt\u00f3ra poprzez samoudzielenie objawia si\u0119 jemu i jego rozumowi\npobudzaj\u0105c go do \u015bwiadomego, wolnego i odpowiedzialnego aktu wiary.<\/p>\n\n\n\n Niew\u0105tpliwie g\u0142\u00f3wne przes\u0142anie encykliki z okazji\n20-lecia jej promulgacji zas\u0142uguje na ukazanie jej aktualno\u015bci, co wi\u0119cej swego\nrodzaju wyprzedzenia tego, co cz\u0142owiek naszych czas\u00f3w, \u015bwiat i Ko\u015bci\u00f3\u0142\nprze\u017cywaj\u0105 i z czym si\u0119 zmagaj\u0105, dla obrony tak elementarnej warto\u015bci jak\u0105 jest\nprawda, b\u0119d\u0105ca pierwsz\u0105 form\u0105 mi\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Nie spos\u00f3b w jednym artykule om\u00f3wi\u0107 wszystkich w\u0105tk\u00f3w i\nkwestii zawartych w dokumencie magisterialnym, dlatego zostan\u0105 podj\u0119te te,\nkt\u00f3re maj\u0105 istotne znaczenie dla formowania sumienia wsp\u00f3\u0142czesnych wierz\u0105cych\nkatolik\u00f3w. S\u0105 one zwi\u0105zane z problemem Prawdy (zreszt\u0105 ju\u017c na pocz\u0105tku Fides et ratio<\/em> przywo\u0142uje i wpisuje si\u0119\nw kontynuacj\u0119 tre\u015bci wyra\u017conych wcze\u015bniej w Veritatis\nsplendor<\/em>), kryzysem wsp\u00f3\u0142czesnej filozofii, z tajemnic\u0105 cz\u0142owieka, z\nkwesti\u0105 sensu oraz z tematem Objawienia.<\/p>\n\n\n\n 1. Prawda w teologii<\/strong><\/p>\n\n\n\n Zar\u00f3wno w dziejach Wschodu, jak i Zachodu mo\u017cna dostrzec, \u017ce cz\u0142owiek w\nci\u0105gu stuleci przeby\u0142 pewn\u0105 drog\u0119, kt\u00f3ra prowadzi\u0142a go stopniowo do spotkania z\nprawd\u0105 i do zmierzenia si\u0119 z ni\u0105. Proces ten dokona\u0142 si\u0119 nie mog\u0142o bowiem by\u0107\ninaczej w sferze osobowego samopoznania: im bardziej cz\u0142owiek poznaje\nrzeczywisto\u015b\u0107 i \u015bwiat, tym lepiej zna siebie jako istot\u0119 jedyn\u0105 w swoim\nrodzaju, a zarazem coraz bardziej nagl\u0105ce staje si\u0119 dla niego pytanie o sens\nrzeczy i jego w\u0142asnego istnienia. Wszystko co jawi si\u0119 jako przedmiot naszego\npoznania, staje si\u0119 tym samym cz\u0119\u015bci\u0105 naszego \u017cycia \u2014 \u00abpoznaj samego siebie\u00bb, wyryte na architrawie \u015bwi\u0105tyni w\nDelfach, stanowi \u015bwiadectwo fundamentalnej prawdy, kt\u00f3r\u0105 winien uznawa\u0107 za\nnajwy\u017csz\u0105 zasad\u0119 ka\u017cdy cz\u0142owiek, okre\u015blaj\u0105c si\u0119 po\u015br\u00f3d ca\u0142ego stworzenia\nw\u0142a\u015bnie jako \u00abcz\u0142owiek\u00bb, czyli ten, kto \u00abzna samego siebie\u00bb.<\/em><\/p>\n\n\n\n W \u015bwietle s\u0142\u00f3w zawartych na pocz\u0105tku encykliki Fides et ratio<\/em> \u015bw. Jana Paw\u0142a II,\nterminy \u201ewiara\u201d i \u201erozum\u201d posiadaj\u0105 swoje znacznie i celowo\u015b\u0107 w odniesieniu do\nPrawdy. Z perspektywy \u017cycia i nauki chrze\u015bcija\u0144skiej, prawda to fundamentalny\naspekt mi\u0142o\u015bci. Nie tyle chodzi o m\u00f3wienie prawdy w dyskusjach lub wymianach\nzda\u0144 pomi\u0119dzy osobami. Chodzi o Prawd\u0119 w znaczeniu determinuj\u0105cym i\nokre\u015blaj\u0105cym byt, rzeczywisto\u015b\u0107, tajemnic\u0119 cz\u0142owieka, zdolno\u015b\u0107 rozpoznania i\nrozr\u00f3\u017cnienia z\u0142a od dobra. Prawda przedstawiona w Encyklice, nie ma charakteru\nabstrakcyjnego lub teoretycznego, ale odnosi si\u0119 do s\u0142\u00f3w Chrystusa: \u201eJa jestem\nDrog\u0105, Prawd\u0105 i \u017byciem\u201d (J 14,6). Kto pozwoli si\u0119 ogarn\u0105\u0107 i obj\u0105\u0107 przez prawd\u0119,\npozwala Bogu na dokonanie w nim, w cz\u0142owieku zbawienia, kt\u00f3re ju\u017c raz na zawsze\nwype\u0142ni\u0142o si\u0119 w Chrystusie.<\/p>\n\n\n\n Istnieje jednak jeszcze inny tok traktowania ka\u017cdej osoby\nw perspektywie relacji z Bogiem i w odniesieniu do prawdy i zbawienia. Kardyna\u0142\nGerhard Ludwig M\u00fcller[1]<\/a>, podkre\u015bla istotny i wpisany w\nnatur\u0119 cz\u0142owieka element: to pragnienie poszukiwania prawdy absolutnej i\nostatecznej. St\u0105d zdroworozs\u0105dkowe jest nie tylko sformu\u0142owanie homo capax Dei<\/em>, lecz r\u00f3wnie\u017c homo capax veritatis<\/em>, kt\u00f3re z perspektywy\nfilozoficznej, antropologicznej i teologicznej \u2013 komplementarne i nieoddzielne\n\u2013 wyra\u017ca pe\u0142n\u0105 natur\u0119 cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n Szczeg\u00f3lnie\nznacz\u0105cym sposobem dawania \u015bwiadectwa b\u0119dzie wola dawania siebie innym przez\ngotowo\u015b\u0107 cierpliwego i naznaczonego szacunkiem anga\u017cowania si\u0119 w ich pytania i\nw\u0105tpliwo\u015bci, na drodze poszukiwania prawdy i sensu ludzkiego istnienia[2]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nauczanie i w\u0142a\u015bciw\u0105 interpretacj\u0119 nauczania zawartego w Fides et ratio<\/em> podejmowa\u0142 wielokrotnie papie\u017c\nemeryt Benedykt XVI, kt\u00f3ry, jako has\u0142o swego pontyfikatu przyj\u0105\u0142 s\u0142owa:\n\u201eWsp\u00f3\u0142pracownicy prawdy\u201d (Cooperatores veritatis<\/em>). Pochodz\u0105 one z\nTrzeciego Listu \u015bw. Jana Aposto\u0142a (3J 8). Do \u015bw. Jana dotar\u0142y wie\u015bci, \u017ce\nchrze\u015bcijanin imieniem Gajus okazuje go\u015bcinno\u015b\u0107 w\u0119drownym misjonarzom. Gajus\notrzymuje w li\u015bcie wyrazy wdzi\u0119czno\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 zarazem zach\u0119t\u0105 do kontynuacji\ntakiej postawy. \u015aw. Jan pisze: <\/p>\n\n\n\n Oni to\nza\u015bwiadczyli o twej mi\u0142o\u015bci wobec Ko\u015bcio\u0142a; dobrze uczynisz, zaopatruj\u0105c ich na\ndrog\u0119, zgodnie z wol\u0105 Boga. Przecie\u017c wyruszyli w drog\u0119 dla imienia Jego, nie\nprzyjmuj\u0105c niczego od pogan. Powinni\u015bmy zatem go\u015bci\u0107 takich ludzi, aby wsp\u00f3lnie z nimi pracowa\u0107 dla prawdy<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Has\u0142o \u201ewsp\u00f3\u0142pracownicy prawdy\u201d, kt\u00f3re towarzyszy\u0142o ju\u017c biskupiemu\npos\u0142ugiwaniu Josepha Ratzingera, wyra\u017ca pragnienie s\u0142u\u017cby dla warto\u015bci, kt\u00f3ra z\njednej strony jest w dzisiejszym \u015bwiecie tak cz\u0119sto deptana, a z drugiej strony\nstanowi przedmiot pragnie\u0144 wielu ludzkich serc. Odpowiadaj\u0105c na pytanie\ndziennikarza dotycz\u0105ce has\u0142a biskupiego, kard. Joseph Ratzinger stwierdzi\u0142: \u201eOczywi\u015bcie\njestem, jak przystoi, gorliwym czytelnikiem Pisma \u015awi\u0119tego, a na sformu\u0142owanie,\nkt\u00f3re od razu mnie zafascynowa\u0142o, natrafi\u0142em w Trzecim Li\u015bcie \u015bw. Jana\nAposto\u0142a. (\u2026) W warunkach kryzysu epoki \u2013 w kt\u00f3rej toczy si\u0119 \u017cywa wymiana\nmy\u015bli, je\u015bli chodzi o prawd\u0119 przyrodoznawcz\u0105, ale dominuje subiektywno\u015b\u0107, je\u015bli\nchodzi o istotne pytania ludzkie \u2013 poszukiwanie prawdy i odwaga przyj\u0119cia\nprawdy zn\u00f3w sta\u0142y si\u0119 nasz\u0105 potrzeb\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n Poszukiwanie prawdy przez wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka nie jest podyktowane\njedynie czyst\u0105 ciekawo\u015bci\u0105. Jak\u017ce cz\u0119sto pytanie o prawd\u0119 przybiera form\u0119\nrozpaczliwego krzyku kogo\u015b, kto poszukuje sensu \u017cycia. W takiej sytuacji\nznalezienie odpowiedzi na pytanie o prawd\u0119 staje si\u0119 spraw\u0105 \u201eby\u0107 albo nie by\u0107\u201d\ncz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n Cz\u0142owiek jest na ziemi jedyn\u0105 istot\u0105, kt\u00f3ra mo\u017ce poszukiwa\u0107 prawdy. Ka\u017cdy,\nkto czystym sercem i umys\u0142em szczerze poszukuje prawdy \u2013 jest ju\u017c na dobrej\ndrodze. Warto przytoczy\u0107 s\u0142owa \u015bw. Teresy Benedykty od Krzy\u017ca \u2013 Edyty Stein[3]<\/a>. Ta pochodz\u0105ca z Wroc\u0142awia, urodzona w \u017cydowskiej\nrodzinie uczona \u2013 wsp\u00f3\u0142pracownica Edmunda Husserla po\u015bwi\u0119ci\u0142a ca\u0142e swoje \u017cycie\nposzukiwaniom prawdy. Poszukiwania te doprowadzi\u0142y j\u0105 do odkrycia Chrystusa.\nId\u0105c konsekwentnie za poznan\u0105 prawd\u0105 przyj\u0119\u0142a chrzest, wst\u0105pi\u0142a do karmelu, a\npotem umar\u0142a m\u0119cze\u0144sk\u0105 \u015bmierci\u0105 w obozie koncentracyjnym Auschwitz Birkenau.\nOdwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144, Edyta Stein stwierdzi\u0142a: \u201eB\u00f3g jest\nprawd\u0105. Kto szuka prawdy, szuka Boga, cho\u0107by o tym nie wiedzia\u0142\u201d[4]<\/a>. Nie\nwszyscy ludzie, sami wyruszaj\u0105 na poszukiwanie prawdy, tak jak to czyni\u0142a na\nprzyk\u0142ad Edyta Stein. Wzruszaj\u0105cym wyrazem troski papie\u017ca Benedykta o tych,\nkt\u00f3rych nie sta\u0107 na poszukiwanie prawdy by\u0142o nakre\u015blenie obrazu zagubionej owcy\nw homilii inauguruj\u0105cej jego pontyfikat: \u201ePierwszym znakiem jest paliusz,\nutkany z czystej we\u0142ny, kt\u00f3ry zosta\u0142 na\u0142o\u017cony na moje ramiona. To staro\u017cytne\ninsygnium, u\u017cywane przez biskup\u00f3w Rzymu od IV w., mo\u017cna uzna\u0107 za symbol jarzma\nChrystusowego, jakie biskup tego miasta, s\u0142uga s\u0142ug Bo\u017cych, bierze na swoje\nbarki. (\u2026) W rzeczywisto\u015bci symbolika paliusza jest jeszcze bardziej konkretna:\nwe\u0142na jagni\u0119cia ma przedstawia\u0107 zagubion\u0105 owc\u0119, a tak\u017ce chor\u0105 lub s\u0142ab\u0105, kt\u00f3r\u0105\npasterz bierze na ramiona i niesie do \u017ar\u00f3d\u0142a \u017cywej wody. (\u2026) Pasterza powinien\nprzenika\u0107 \u015bwi\u0119ty niepok\u00f3j Chrystusa: nie jest mu oboj\u0119tne to, \u017ce tak wielu\nludzi \u017cyje na pustyni. A jest tak wiele rodzaj\u00f3w pustyni. Istnieje pustynia\nub\u00f3stwa, pustynia g\u0142odu i pragnienia, pustynia opuszczenia, samotno\u015bci,\nzniszczonej mi\u0142o\u015bci. Jest pustynia mroku, kt\u00f3ry kryje Boga, spustoszenia\numys\u0142\u00f3w, kt\u00f3re zatraci\u0142y \u015bwiadomo\u015b\u0107 godno\u015bci i drogi cz\u0142owieka. Na \u015bwiecie jest\ncoraz wi\u0119cej takich zewn\u0119trznych pusty\u0144, poniewa\u017c pustynie wewn\u0119trzne sta\u0142y si\u0119\ntak rozleg\u0142e\u201d. <\/p>\n\n\n\n S\u0142owa te \u015bwiadcz\u0105 o tym, \u017ce Benedykt XVI pojmuje swoj\u0105 misj\u0119 jako\ndocieranie tak\u017ce do tych, kt\u00f3rzy ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107, prze\u017cyte\ndo\u015bwiadczenia czy po prostu brak dobrej woli ju\u017c nie mog\u0105 albo nie chc\u0105 szuka\u0107\nprawdy. Ka\u017cdy namiestnik Chrystusa na ziemi pragnie, tak jak sam Chrystus,\npami\u0119ta\u0107 o zagubionych owcach \u2013 tak\u017ce o tych, kt\u00f3re zagubi\u0142y si\u0119 w poszukiwaniu\nprawdy. W kontek\u015bcie s\u0142\u00f3w \u015bw. Jana Paw\u0142a II o tym, i\u017c najwi\u0119kszym ub\u00f3stwem\ncz\u0142owieka jest nieznajomo\u015b\u0107 Chrystusa, mo\u017cna odnie\u015b\u0107 si\u0119 per analogiam<\/em> do przes\u0142ania Papie\u017ca emeryta: najwi\u0119kszym ub\u00f3stwem\ncz\u0142owieka jest nieznajomo\u015b\u0107, albo niech\u0119\u0107 w d\u0105\u017ceniu do prawdy. W tym kontek\u015bcie\nwy\u0142ania si\u0119 ewangeliczna koncepcja \u201cub\u00f3stwa\u201d oraz misja Ko\u015bcio\u0142a ubogacania\nludzko\u015bci Chrystusem i wyzwalania cz\u0142owieka z tego\u017c ub\u00f3stwa, kt\u00f3re zamyka na\n\u2018bogate\u2019 spotkanie z Bogiem Jezusa Chrystusa. To za\u0142o\u017cenie implikuje r\u00f3\u017cne\nrodzaje ub\u00f3stwa oraz ich hierarchi\u0119. Czy Ko\u015bci\u00f3\u0142 dzisiejszy spe\u0142nia zgodnie z\nwol\u0105 Chrystusa t\u0119 wpisan\u0105 w jego natur\u0119 misj\u0119?[5]<\/a><\/p>\n\n\n\n Chrze\u015bcijanin ma \u015bwiadomo\u015b\u0107 sensu \u017cycia. \u015awiat\u0142o poznanej prawdy mo\u017ce\nroz\u015bwietli\u0107 nawet najciemniejsze chwile jego egzystencji. Rado\u015b\u0107 i wdzi\u0119czno\u015b\u0107\nza dar poznania prawdy powinny go zmobilizowa\u0107, aby dzieli\u0142 si\u0119 powierzon\u0105 mu\nprawd\u0105 z innymi jego bra\u0107mi, staj\u0105c si\u0119, podobnie jak papie\u017c Benedykt XVI, jej\nwsp\u00f3\u0142pracownikami.<\/p>\n\n\n\n W aktualnym kontek\u015bcie spo\u0142ecznym, kulturowym, ideologicznym czy\nreligijnym, problem poszukiwania prawdy napotyka na wiele trudno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n 2. Aktualny kontekst <\/strong>filozoficzno-antropologiczny<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n Papie\u017c od pocz\u0105tku swojego dyskursu wskazuje na zagro\u017cenie p\u0142yn\u0105ce z\nrelatywizmu filozoficznego od momentu, gdy odm\u00f3wi si\u0119 rozumowi refleksji\nmetafizycznej i sapiencjalnej. Specyficzne formy redukuj\u0105ce ludzkie my\u015blenie i\nposzukiwanie prawdy s\u0105 wymienione w cz\u0119\u015bci ko\u0144cowej, gdy m\u00f3wi o kryzysie sensu,\neklektyzmie, historyzmie scjentyzmie, pragmatyzmie[6]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n 2.1.\nModernizm<\/strong><\/p>\n\n\n\n Jak widzieli\u015bmy, wraz z nastaniem epoki nowo\u017cytnej, kt\u00f3rej\nwieloaspektowy i rozci\u0105g\u0142y w historii program okre\u015bla si\u0119 og\u00f3lnie poj\u0119ciem\nmodernizmu, problem wiary i rozumu na p\u0142aszczy\u017anie epistemologicznej, sta\u0142 si\u0119\no wiele bardziej z\u0142o\u017cony i wymaga\u0142 odpowiedzi na wiele nowych wezwa\u0144.<\/p>\n\n\n\n a) Subiektywistyczny\nracjonalizm<\/strong><\/p>\n\n\n\n My\u015blenie nowo\u017cytne znalaz\u0142o sw\u00f3j szczeg\u00f3lny wyraz w o\u015bwieceniowym\nzawo\u0142aniu Sapere aude<\/em> \u2013 \u201eMiej odwag\u0119\npos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 w\u0142asnym rozumem\u201d[7]<\/a>. W ten spos\u00f3b filozofia i jej nowa teoria\nnauki wysun\u0119\u0142a aksjomat \u201eodwo\u0142ania si\u0119 do fakt\u00f3w\u201d[8]<\/a>,\naby ukaza\u0107 ewidentno\u015b\u0107 oraz jasno\u015b\u0107 w ujmowaniu przedmiotu, kt\u00f3rym rozum mia\u0142\nsi\u0119 zajmowa\u0107. Co\u015b zatem jest poznawalne tylko w takiej mierze w jakiej poddane\nmo\u017ce by\u0107 rozumowi i obiektywnemu do\u015bwiadczeniu. Poznanie w swym nowym\nrozumieniu domaga sie autonomii. Ratio et\nexperimentum<\/em> stanowi\u0105 nowe kryteria poznania. Poznanie, kt\u00f3re pos\u0142ugiwa\u0142oby\nsi\u0119 odwo\u0142aniem do jakiejkolwiek formy autorytetu nie mo\u017ce by\u0107 przyj\u0119te\nbezkrytycznie.<\/p>\n\n\n\n W swym wymiarze kulturowym my\u015blenie nowo\u017cytne d\u0105\u017cy\u0142o do\nuznania rozumu ludzkiego, jako koniecznego i definitywnego punktu wyj\u015bcia,\nkryterium i rodzaju trybuna\u0142u, na mocy kt\u00f3rego orzekanoby poprawno\u015b\u0107 tego, co\nzostaje poznane w odniesieniu do jakiegokolwiek przedmiotu bada\u0144. Rozum afirmuje\nsw\u0105 wiar\u0119 we w\u0142asne mo\u017cliwo\u015bci oraz w to, i\u017c \u2013 niezale\u017cnie od jakiegokolwiek\ninnego \u017ar\u00f3d\u0142a poznania \u2013 jest on samowystarczalny, aby m\u00f3c wyt\u0142umaczy\u0107\nrzeczywisto\u015b\u0107, nie tylko w jej wymiarze funkcjonalnym, ale te\u017c ontologicznym \u2013\nistnienie \u015bwiata i obecno\u015b\u0107 \u017cycia, istota bytu oraz cz\u0142owieka daj\u0105 si\u0119\nwyt\u0142umaczy\u0107 w spos\u00f3b autonomiczny, bez konieczno\u015bci odwo\u0142ywania si\u0119 do\nmetafizyki[9]<\/a>.\nW konsekwencji os\u0142abiona zostaje warto\u015b\u0107 epistemologiczna klasycznej filozofii\noraz teologii.<\/p>\n\n\n\n b) Poznawcza negacja\nwiary<\/strong><\/p>\n\n\n\n Nowo\u017cytno\u015b\u0107, zak\u0142adaj\u0105c roz\u0142am pomi\u0119dzy poznaniem\nrozumowym a poznaniem z wiary, bezkrytycznie przyj\u0119\u0142a przekonanie, \u017ce wierzy\u0107<\/em> oznacza nie wiedzie\u0107<\/em>, albo co najwy\u017cej wiedzie\u0107 w spos\u00f3b niesprawdzalny<\/em>, niepewny<\/em>, niewiarygodny<\/em>\nlub nieuzasadniony<\/em>. Na takim arbitralnym\nos\u0105dzie opiera si\u0119 pozytywistyczne za\u0142o\u017cenie, \u017ce jedynie nauka w sesie\nnaturalnym gwarantuje pewne poznanie, poniewa\u017c opiera si\u0119 na badaniu,\ndo\u015bwiadczeniu, weryfikacji oraz empirycznym dowodzeniu[10]<\/a>.\nWiara i jej przedmiot, nie dysponuj\u0105c na p\u0142aszczy\u017anie gnozeologicznej zasadami\nklarowno\u015bci, ewidencji, weryfikacji i intelektualnej pewno\u015bci[11]<\/a>,\nnie nale\u017c\u0105 do obszaru obiektywnego poznania. Co najwy\u017cej, jak twierdzi Emmanuel\nKant[12]<\/a>,\nwiara by\u0142aby ni\u017csz\u0105 i zale\u017cn\u0105 form\u0105 poznania, wiedz\u0105 drugiego stopnia, niedoskona\u0142\u0105,\nobecn\u0105 i u\u017cyteczn\u0105 jedynie w prywatnym, indywidualnym i etycznym sektorze \u017cycia\ncz\u0142owieka[13]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n 2.1.\nPostmodernizm<\/strong><\/p>\n\n\n\n a) Rozum i prawda<\/strong><\/p>\n\n\n\n Wykreowane wraz z epok\u0105 nowo\u017cytn\u0105 zasady\nepistemologiczne, w naszych czasach przyj\u0119\u0142y posta\u0107 postmodernizmu. O ile w\nmodernizmie mamy do czynienia z \u201emocnym rozumem\u201d, o tyle w postmodernizmie\nrozum jawi si\u0119 jako \u201es\u0142aby\u201d, tzn. niezdolny do tego, aby m\u00f3c si\u0119 konfrontowa\u0107 z\nprawd\u0105 w jej wymiarze ca\u0142o\u015bciowym i definitywnym[14]<\/a>.\nPostmodernizm czyni jeszcze bardziej trudn\u0105 i skomplikowan\u0105 relacj\u0119 pomi\u0119dzy\nwiar\u0105 a rozumem w procesie docierania do prawdy. Wyp\u0142ywa to z faktu, i\u017c sam\npostmodernizm nie jest zdolny jednoznacznie okre\u015bli\u0107 w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci[15]<\/a>.\nJest trendem niejednolitym i bardzo cz\u0119sto sprzecznym w sobie samym. Postmodernizm\nto nie \u015bci\u015ble okre\u015blony system filozoficzny ani \u015bwiatopogl\u0105d zawieraj\u0105cy\nkonkretne za\u0142o\u017cenia lub stwierdzenia, lecz raczej specyficzny styl albo spos\u00f3b\nrozumowania, w kt\u00f3rym nadrz\u0119dn\u0105 instancj\u0105 jest jednostka odwo\u0142uj\u0105ca si\u0119 do\nwolno\u015bci[16]<\/a>, co\nbardzo cz\u0119sto prowadzi do relatywizmu. Podstawowe elementy postmodernizmu\nwyra\u017caj\u0105 si\u0119 w dekonstrukcjonizmie (J. Derrida)[17]<\/a>,\nkt\u00f3ry odrzuca rol\u0119 autorytetu w procesie poznania; antyobiektywizmie (H.\nPutnam, R. Rorty), kt\u00f3ry<\/p>\n\n\n\n odrzuca wiar\u0119 w autonomiczny podmiot\npoznania i przedmiotowo istniej\u0105cy \u015bwiat sam w sobie, czekaj\u0105cy poniek\u0105d na\npoznaj\u0105cy podmiot, by mu si\u0119 ukaza\u0107 i pozwoli\u0107 na utworzenie mentalnej o nim\ninterpretacji. Nie istnieje \u017cadna podstawa (w Bogu, \u015bwiecie, cz\u0142owieku) i \u017caden\nneutralny punkt widzenia, pozwalaj\u0105cy na osi\u0105gni\u0119cie obiektywnej, pewnej i\nostatecznej prawdy<\/em>[18]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W tym sensie, w odr\u00f3\u017cnieniu od modernizmu, w kt\u00f3rym\nprzyjmowano jeszcze poj\u0119cie prawdy jako jednej, uniwersalnej i obiektywnej,\nniezale\u017cnej od subiektywnych decyzji, a przede wszystkim osi\u0105galnej dla rozumu,\npostmodernizm definiuje prawd\u0119 jako naukowo i technologicznie \u201ewytwarzan\u0105 i\nprodukowan\u0105\u201d, politycznie i kulturowo uwarunkowan\u0105[19]<\/a>.\nW neopozytywistycznym uj\u0119ciu, prawda wydaje si\u0119 by\u0107 bardziej konstruowana ni\u017c\nprzyj\u0119ta albo odczytywana, co nieuchronnie prowadzi do agnostycyzmu,\nimplikuj\u0105cego, \u017ce \u017cadna forma wiedzy nie mo\u017ce ro\u015bci\u0107 sobie prawa posiadania\nprerogatyw poznawczych i \u015bwiatopogl\u0105dowych w sensie kompletnym i definitywnym[20]<\/a>,\nponiewa\u017c jej obiektywno\u015b\u0107 polega na zgodzie wsp\u00f3lnoty badaczy (scientific community<\/em>) do uznania pewnej\nwiedzy za naukow\u0105[21]<\/a>.\n<\/p>\n\n\n\n W wymiarze epistemologicznym, metodologiczne w\u0105tpienie\nstanie si\u0119 zasad\u0105 poznania w falibilystycznej koncepcji K. Poppera, kt\u00f3ry\nkontynuuj\u0105c w pewnym stopniu idee Kanta \u2013 rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy noumenon<\/em> (istota rzeczy) i fenomenon<\/em> (zjawiskowy wymiar przedmiotu)\n\u2013 utrzymuje, \u017ce poznawcze, naukowe, a zarazem prawdziwe teorie to wy\u0142\u0105cznie te,\nkt\u00f3re zak\u0142adaj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 ich zanegowania i w konsekwencji obalenia. Odrzucona\nwi\u0119c zostaje mo\u017cliwo\u015b\u0107 istnienia, b\u0105d\u017a dotarcia do prawdy obiektywnej, pewnej i\ntrwa\u0142ej. Falsyfikalno\u015b\u0107 stanie si\u0119 zatem kryterium tego, co poznawalne i w\nefekcie naukowe. O ile w obszarze wiedzy naturalnej i empirycznej taka\ndefinicja nauki mo\u017ce by\u0107 przyj\u0119ta, o tyle na p\u0142aszczy\u017anie metafizycznej,\nreligijnej lub etycznej, nie wydaje si\u0119 s\u0142uszne jej zastosowanie[22]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W konsekwencji postmodernizm cechuje si\u0119 sektorialno\u015bci\u0105\npoznania, fragmentaryzacj\u0105 sensu\/prawdy i antymetaficyzmem, odrzucaj\u0105c\nmo\u017cliwo\u015b\u0107 ostatecznego wyja\u015bnienia rzeczywisto\u015bci jako takiej, w jej ca\u0142o\u015bci i\nwykluczaj\u0105c istnienie dw\u00f3ch porz\u0105dk\u00f3w: \u201emy\u015bli i odwzorowywanej rzeczywisto\u015bci,\nwiedzy o \u015bwiecie i samego \u015bwiata, j\u0119zyka, kt\u00f3rym m\u00f3wi si\u0119 o \u015bwiecie i \u00abczystej\u00bb\nrzeczywisto\u015bci poza kategoriami j\u0119zykowymi, radykalnie r\u00f3\u017cnych od podmiotu i\nprzedmiotu poznania\u201d[23]<\/a>.\nPostmodernizm rezygnuje z poszukiwania fundamentu rzeczywisto\u015bci w sensie jego\nkonstytutywnej przyczynowo\u015bci i tego, co jest jego racj\u0105[24]<\/a>,\nograniczaj\u0105c obszar poznania i prawdy do wymiaru immanentnego.<\/p>\n\n\n\n b) B\u00f3g a cz\u0142owiek<\/strong><\/p>\n\n\n\n To jednak, co szczeg\u00f3lnie wyr\u00f3\u017cnia postmodernizm, to\nanty-teizm, kt\u00f3ry w przeciwie\u0144stwie do a-teizmu, nie tylko rezygnuje z poj\u0119cia\nBoga jako Bytu Absolutnego, lecz proklamuje negacj\u0119 Boga, w imi\u0119 autonomii\ncz\u0142owieka: byt ludzki zachowuje w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 przy wykluczeniu Boga. B\u00f3g\njest powodem alienacji cz\u0142owieka[25]<\/a>.\nW tym celu antyteizm staje si\u0119 wsp\u00f3ln\u0105 ideologi\u0105 Feuerbacha, Marxa, Freuda, Nietzschego,\nkt\u00f3rzy w imi\u0119 wolno\u015bci i ludzkiej niezale\u017cno\u015bci odrzucaj\u0105 Boga, wiar\u0119 i rozum w\nich wzajemnej relacji oraz poj\u0119cie sensu w wymiarze transcendentnym. Nowy\nhumanizm nie tylko neguje Boga, ale r\u00f3wnie\u017c istnienie niezmiennej, obiektywnej\ni uj\u0119tej metafizycznie natury cz\u0142owieka[26]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Teraz mo\u017ce on by\u0107 rozpatrywany przede wszystkim w swym\nwymiarze immanentnym w oparciu o dane naukowe, a zatem jako rezultat\nbiologicznej ewolucji; jego mentalny i afektywny \u015bwiat, jako emergencja proces\u00f3w\nneurologicznych; jego duchowa sfera, jako epifenomen materii i jej z\u0142o\u017conych\nmechanizm\u00f3w. I cho\u0107 nie mo\u017cna nie uwzl\u0119gnia\u0107 pozytywnego wymiaru empirycznych i\nnaturalnych odkry\u0107 oraz naukowego rozumienia natury cz\u0142owieka, to jednak, gdy\nstaje si\u0119 ono decyduj\u0105m sposobem wyja\u015bnienia istoty cz\u0142owieka, b\u0119dzie to\nprowadzi\u0107 do redukcjonizmu i do faktycznej alienacji jego bytu.<\/p>\n\n\n\n c) Konsekwencje dla wiary<\/strong><\/p>\n\n\n\n Krytyczne uj\u0119cie aktualnego kontekstu, nie ma na celu\nodrzucenia nowych dr\u00f3g poznania, ani te\u017c zanegowania post\u0119pu naukowego i technicznego,\nlecz podkre\u015blenie \u017ce, tak poj\u0119temu rozwojowi, b\u0142\u0119dnie, nadano warto\u015b\u0107 absolutn\u0105\nlub wykluczaj\u0105c\u0105 inne formy poznania oraz inne, integralne aspekty ludzkiego\nrozwoju. Kreuj\u0105c wizj\u0119 \u015bwiata zamkni\u0119tego w sobie, sztucznego, b\u0119d\u0105cego\nwytworem produkcji i kt\u00f3rego warto\u015b\u0107 mierzona jest w oparciu o kryterium\nu\u017cyteczno\u015bci, doprowadzono do zredukowanego poj\u0119cia bytu i prawdy[27]<\/a>.\nBy\u0107 mo\u017ce w tym \u015bwietle nale\u017ca\u0142oby odczyta\u0107 dzisiejsz\u0105 kondycj\u0119\nspo\u0142eczno-kulturow\u0105 naznaczon\u0105 powa\u017cnym kryzysem sensu[28]<\/a>,\nznajduj\u0105cym sw\u00f3j dramatyczny wyraz w g\u0142\u0119bokim nihilizmie[29]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Redukcjonizm w definiowaniu rzeczywisto\u015bci oraz procesie\npoznania stanowi element dzisiejszej kultury, kt\u00f3ra w swym materialnym uj\u0119ciu\nrzeczywisto\u015bci r\u00f3\u017cni si\u0119 od wizji \u015bwiata opartej na pryncypiach metafizyki oraz\notwartej na horyzont transcendentny[30]<\/a>.\nDominuje zsekularyzowany obraz rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rym chrze\u015bcija\u0144ska forma\nprzepowiadania Boga sta\u0142a si\u0119 dzisiaj j\u0119zykiem obcym, niezrozumia\u0142ym i\nabstrakcyjnym. Problem nie dotyczy tylko takiej czy innej prawdy wiary, ale\nsamej mo\u017cliwo\u015bci wierzenia. Wraz z utrat\u0105 wymiaru wiary, zanika tak\u017ce wymiar\ntajemnicy. W takim kontek\u015bcie teologia, bardziej ni\u017c kiedykolwiek, odczuwa\npotrzeb\u0119 pog\u0142\u0119bionej refleksji nad wiar\u0105, a przede wszystkim nad jej\nza\u0142o\u017ceniami, nad tym, co gwarantuje jej racj\u0119 bytu, co j\u0105 uzasadnia i motywuje[31]<\/a>.\nWiara potrzebuje rozumu, kt\u00f3ry w swym g\u0142\u0119bokim sceptycyzmie, nie odmawia samemu\nsobie zdolno\u015bci uchwycenia sensu, lecz rozumu otwartego na prawd\u0119 w jej\naspekcie metafizycznym, rozumu, kt\u00f3ry nie ogranicza si\u0119 do rozpoznania fenomenu<\/em>, ale jest zdolny uchwyci\u0107 fundament<\/em> rzeczywisto\u015bci[32]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Jest to jedno z najbardziej pilnych wyzwa\u0144, wobec kt\u00f3rych\nstaje wsp\u00f3\u0142czesna teologia; uzasadnienie wiary jest zadaniem, jakie integralnie\nprzynale\u017cy jej samej, gdy\u017c teologia to nauka oparta na wierze. Teologia zatem\nnie mo\u017ce nigdy zrezygnowa\u0107 z obowi\u0105zku szukania odpowiedzi na fundamentalne dla\nniej pytania o motyw i zasadno\u015b\u0107 wiary.<\/p>\n\n\n\n Paradoksalnie tak\u017ce ten kto nie wierzy, staje wobec\nobowi\u0105zku uzasadnienia w\u0142asnego wyboru, w tym wypadku odrzucenia wiary[33]<\/a>,\ngdy\u017c nieuchronnie wi\u0105\u017ce si\u0119 on z osobist\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 okre\u015blenia\ndefinitywnego sensu w\u0142asnej historii.<\/p>\n\n\n\n 3. Wiara i rozum wobec kwestii\nantropologicznej<\/strong><\/p>\n\n\n\n 3.1.\nWiara w warunkach ludzkiej egzystencji (wiara naturalna)<\/strong><\/p>\n\n\n\n Problem wiary i jej natury nie mo\u017ce by\u0107 przedmiotem\nczysto intelektualnych spekulacji ani empirycznych bada\u0144. Wiara wymaga\nszerszego uj\u0119cia, obejmuj\u0105cego horyzont antropologiczny. Tylko w tej\nperspektywie wiara ujawnia sw\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 natur\u0119 i warto\u015b\u0107. Jednym z jej\nistotnych aspekt\u00f3w to fakt, i\u017c nie odnosi si\u0119 w pierwszym rz\u0119dzie do\nrzeczywisto\u015bci przedmiotowej, ale do \u015bwiata os\u00f3b i ich wzajemnych relacji.\nDlatego nale\u017cy j\u0105 rozumie\u0107 jako osobisty akt zaufania kreuj\u0105cy podstawowe i\nniezb\u0119dne wi\u0119zi mi\u0119dzyludzkie[34]<\/a>.\nPowszechne do\u015bwiadczenie ukazuje, \u017ce w \u017cyciu ka\u017cdego cz\u0142owieka, w sytuacjach\nwymagaj\u0105cych podejmowania decyzji fundamentalnych nie odwo\u0142uje si\u0119 on do wiedzy\nempirycznej osi\u0105ganej na drodze dowodzenia lub eksperymentu, lecz opiera si\u0119\nraczej na wierno\u015bci, zaufaniu, koniecznej relacji. Trudno wyobrazi\u0107 sobie, aby\n\u017cycie spo\u0142eczne mog\u0142o by\u0107 budowane bez wzajemnej ufno\u015bci, elementarnego aktu\nwpisanego w natur\u0119 ludzkiego \u017cycia: cz\u0142owiek pragnie i potrzebuje wierzy\u0107[35]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Wiara jest tym, co warunkuje do\u015bwiadczenie, tak w\nwymiarze indywidualnym jak i wsp\u00f3lnotowym. W tej postawie wyra\u017caj\u0105 si\u0119 akty\nuniwersalne i w\u0142a\u015bciwe naturze cz\u0142owieka, bez kt\u00f3rych niemo\u017cliwe by\u0142oby\nstworzenie jakiejkolwiek komunikacji ani zorganizowanego \u017cycia spo\u0142ecznego. W\npraktyce, bez wiary i wzajemnego zaufania nie by\u0142oby mo\u017cliwe wykreowanie\npewnych wsp\u00f3lnych zasad wychowania, formacji intelektualnej, przekazu\ninformacji, komunikacji, zgodnego dzia\u0142ania i powszechnego uznania\nfundamentalnych warto\u015bci. Nikt nie jest zdolny do tego, by poszukiwa\u0107 prawdy w\npojedynk\u0119 \u2018od pocz\u0105tku\/od zera\u2019, zdobywa\u0107 wiedz\u0119 i m\u00f3c samemu wszystko\nbezpo\u015brednio zweryfikowa\u0107. Odwrotnie, cz\u0142owiek kszta\u0142tuje i zdobywa wiedz\u0119,\ndo\u015bwiadczenie religijne, kultur\u0119, poznaje system warto\u015bci itp., poprzez\npierwotny akt wiary, przyjmuj\u0105c jako w\u0142asne, wsp\u00f3lne i wcze\u015bniejsze \u2018dziedzictwo\u2019\ninnych, rozwijaj\u0105c je oraz wnosz\u0105c osobisty wk\u0142ad. W tym sensie, z\nantropologicznego punktu widzenia, wiara osobista jest nieodzownym i\nzdroworozs\u0105dkowo przyj\u0119tym warunkiem konstruowania jakiejkolwiek cywilizacji.<\/p>\n\n\n\n 3.2.\nProblem sensu<\/strong><\/p>\n\n\n\n a) Sens i prawda<\/strong><\/p>\n\n\n\n Jak zaznaczyli\u015bmy poprzednio, w kontek\u015bcie modernizmu i\npostmodernizmu istnieje og\u00f3lna tendencja definiowania przedmiotu wiedzy<\/em> oraz idei prawdy<\/em> wed\u0142ug za\u0142o\u017ce\u0144 poznania pozytywnego odnosz\u0105cego si\u0119 jedynie\ndo przedmiot\u00f3w naturalnych obiektywnie uchwytnych, daj\u0105cych si\u0119 zweryfikowa\u0107\nprzy pomocy rozumu naturalnego i do\u015bwiadczenia. Prawda[36]<\/a>\ni poznanie zostaj\u0105 zaw\u0119\u017cone do fragmentu, do wizji rzeczywisto\u015bci obiektywnie\nuchwytnej i neguj\u0105cej potrzeb\u0119 metafizycznego wyja\u015bnienia. Taki rodzaj monizmu\nepistemologicznego neguje r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 p\u0142aszczyzn autentycznego i racjonalnego\npoznania[37]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W rezultacie zagadnienia, na kt\u00f3re nie mo\u017cna da\u0107 pewnej i\njasnej odpowiedzi trzeba pomija\u0107. Jak podkre\u015bla L. Wittgenstein: \u201eO sprawach o\nkt\u00f3rych nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107, nale\u017cy milcze\u0107\u201d[38]<\/a>.\nProblemy naukowo nierozwi\u0105zywalne, pozbawione ewidencji, niepoddawalne\nweryfikacji rozumu naturalnego jak te przynale\u017c\u0105ce do religii, wiary czy\nmetafizyki, nie powinny by\u0107 przedmiotem obiektywnego poznania[39]<\/a>.\nTak zacie\u015bniona koncepcja prawdy okazuje si\u0119 od-personalizowana[40]<\/a>,\nszczeg\u00f3lnie gdy rozum stawia sobie pytanie o osob\u0119, o cz\u0142owieka jako takiego, o\nsens jego istnienia[41]<\/a>.\nT\u0142umienie w cz\u0142owieku pragnienia prawdy lub odmawianie mo\u017cliwo\u015bci dotarcia do\nniej, nara\u017ca go na utrat\u0119 tego, co najbardziej w\u0142a\u015bciwe jego naturze, i w\nkonsekwencji prowadzi do pewnej formy alienacji[42]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Czy zatem postmodernistyczna rezygnacja z filozoficznego\ni teologicznego poszukiwania prawdy mo\u017ce by\u0107 intelektualnie uczciwa? Czy mo\u017cna\npomin\u0105\u0107 lub wykluczy\u0107 z obszaru ludzkiej i racjonalnej refleksji problemy\nkluczowe dotycz\u0105ce sensu<\/em> istnienia,\njako prawdy o warto\u015bci, znaczeniu i celowo\u015bci bytu?[43]<\/a>\nNawet gdyby wszystkie kwestie naukowe znalaz\u0142y swe rozwi\u0105zanie i sw\u0105 odpowied\u017a,\nto w istocie najg\u0142\u0119bsze i najbardziej egzystencjalne problemy cz\u0142owieka nie\nzosta\u0142yby nawet dotkni\u0119te[44]<\/a>.\nDlatego te\u017c warto przytoczy\u0107 wypowied\u017a Jana Paw\u0142a II dotycz\u0105c\u0105 \u201enowego\u201d porz\u0105dku\npoznania opartego na Objawieniu.<\/p>\n\n\n\n Objawienie wprowadza w histori\u0119\npewien punkt odniesienia, kt\u00f3rego cz\u0142owiek nie mo\u017ce ignorowa\u0107, je\u015bli chce poj\u0105\u0107\ntajemnic\u0119 swojego istnienia; z drugiej strony jednak to poznanie odsy\u0142a\nnieustannie do tajemnicy Boga, kt\u00f3rej umys\u0142 nie jest w stanie wyczerpa\u0107, lecz\nmo\u017ce jedynie przyj\u0105\u0107 wiar\u0105. Te dwa momenty wyznaczaj\u0105 obszar dzia\u0142alno\u015bci\nw\u0142a\u015bciwej rozumowi, na kt\u00f3rym mo\u017ce on prowadzi\u0107 swoje dociekania i szuka\u0107\nzrozumienia nie napotykaj\u0105c na \u017cadne ograniczenia poza swoj\u0105 w\u0142asn\u0105\nsko\u0144czono\u015bci\u0105 w obliczu niesko\u0144czonej tajemnicy Boga<\/em>[45]<\/a>.<\/em><\/p>\n\n\n\n W porz\u0105dku poznania, cz\u0142owiek, poza tym \u017ce pyta o\nprzedmiot takiej b\u0105d\u017a innej dziedziny wiedzy, stawia r\u00f3wnie\u017c pytanie, kt\u00f3re\npoprzedza wszystkie inne \u2013 to, dotycz\u0105ce jego samego i jego to\u017csamo\u015bci. B.\nPascal twierdzi\u0142, \u017ce sam cz\u0142owiek jest dla siebie najwi\u0119ksz\u0105 tajemnic\u0105 jaka\nistnieje w naturze. Cz\u0142owiek bowiem nie tylko \u201ema\u201d wiele pyta\u0144 jakie stawia, ale sam \u201ejest\u201d dla siebie pytaniem, na kt\u00f3re ostatecznie nie jest w stanie\nodpowiedzie\u0107[46]<\/a>. S\u0105 to\npytania fundamentalne, kt\u00f3re inspiruj\u0105 rozum i ludzk\u0105 my\u015bl do nieustannego\nposzukiwania odpowiedzi na g\u0142\u0119boko antropologiczne zagadnienia dotycz\u0105ce\nnajistotniejszych warstw jego bytu[47]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Odkrywanie sensu to nie tyle tw\u00f3rcza inwencja podmiotu,\nco stopniowe zmierzanie do prawdy. Poj\u0119cie prawdy<\/em>\nmusi by\u0107 zatem obecne r\u00f3wnie\u017c na p\u0142aszczy\u017anie filozoficzno-antropologicznej,\ngdzie obejmuje problem sensu, warto\u015bci,\nznaczenia, celowo\u015bci, natury<\/em> i wychodzi poza to, co cz\u0119\u015bciowe i\nfragmentaryczne, zawarte w wydzielonym i \u015bci\u015ble okre\u015blonym wymiarze\nrzeczywisto\u015bci[48]<\/a>. Zdolno\u015b\u0107\nwychodzenia poza w\u0142asne ograniczenia poznawcze Jan Pawe\u0142 II wyra\u017ca s\u0142owami:<\/p>\n\n\n\n W pierwszym rozdziale Listu do\nRzymian \u015bw. Pawe\u0142 pomaga nam wyra\u017aniej dostrzec, jak wnikliwa jest refleksja\npodj\u0119ta w Ksi\u0119gach m\u0105dro\u015bciowych. Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 j\u0119zykiem potocznym, Aposto\u0142\nprzeprowadza filozoficzny wyw\u00f3d, w kt\u00f3rym wyra\u017ca g\u0142\u0119bok\u0105 prawd\u0119: obserwacja\n\u00aboczyma umys\u0142u\u00bb rzeczywisto\u015bci stworzonej mo\u017ce doprowadzi\u0107 do poznania Boga.\nPoprzez stworzenia daje On bowiem rozumowi wyobra\u017cenie o swojej \u00abpot\u0119dze\u00bb i\n\u00abBosko\u015bci\u00bb (por. Rz 1, 20). Wyra\u017ca si\u0119 w tym uznanie, \u017ce rozum ludzki posiada\nzdolno\u015b\u0107, kt\u00f3ra zdaje si\u0119 nieledwie przekracza\u0107 jego w\u0142asne naturalne\nograniczenia: nie tylko nie jest zamkni\u0119ta w sferze poznania zmys\u0142owego,\npotrafi bowiem podda\u0107 je krytycznej refleksji, ale analizuj\u0105c dane zmys\u0142owe\nmo\u017ce te\u017c dotrze\u0107 do przyczyny, z kt\u00f3rej bierze pocz\u0105tek wszelka postrzegalna\nrzeczywisto\u015b\u0107<\/em>[49]<\/a>.<\/em><\/p>\n\n\n\n Ta forma poznania jest swego rodzaju \u201ehermeneutyk\u0105 bytu\u201d,\nwyja\u015bniaj\u0105c rzeczywisto\u015b\u0107, przy zastosowaniu pytania \u2018dlaczego?\u2019, w odr\u00f3\u017cnieniu\nod tego jakie stawiaj\u0105 sobie nauki empiryczne pytaj\u0105ce, \u2018jak?\u2019 funkcjonuje\n\u015bwiat[50]<\/a>.\nPerspektywa filozoficzno-antropologiczna stwarza warunki do konstruowania\nszerszej koncepcji racjonalno\u015bci oraz zasad epistemologii[51]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n b) Sens jako prawda\nb\u0119d\u0105ca apelem ku wolno\u015bci osobowej<\/strong><\/p>\n\n\n\n W efekcie prawda nie jawi si\u0119 ju\u017c tylko jako okre\u015blone\nstwierdzenie uj\u0119te w konkretn\u0105 intelektualnie precyzyjn\u0105 formu\u0142\u0119, lecz\nprzyjmuje znaczenie o wiele g\u0142\u0119bsze, gdy\u017c staje si\u0119 apelem zwr\u00f3conym do\nludzkiej wolno\u015bci. St\u0105d pe\u0142ne poj\u0119cie prawdy implikuje temat wolno\u015bci. Inaczej\nani\u017celi w przypadku prawd okre\u015blanych przez nauki naturalne, prawda w swym wymiarze definitywnym<\/em>\nprzyjmuje charakter propozycji skierowanej do podmiotu wolnego jakim jest ka\u017cda\nosoba. Jako propozycja, staje si\u0119 apelem zwr\u00f3conym do cz\u0142owieka, aby rozpozna\u0142\nw sobie obecno\u015b\u0107 tajemnicy[52]<\/a>,\na tak\u017ce prowokuje go do podj\u0119cia decyzji. Prawda nie tylko zostaje poznana, ale\nr\u00f3wnie\u017c dobrowolnie przyj\u0119ta. Tego wyboru cz\u0142owiek dokonuje przy pe\u0142nym udziale\nrozumu i wolno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Prawda<\/em> nie jest problemem teoretycznym,\nprzynale\u017c\u0105cym jedynie do sfery intelektualnej, ale nabiera warto\u015bci praktycznej\ni egzystencjalnej. Ten rodzaj prawdy umo\u017cliwia cz\u0142owiekowi osi\u0105gni\u0119cie pewno\u015bci\nmoralnej (mo\u017cna j\u0105 te\u017c nazwa\u0107 egzystencjaln\u0105 albo interpersonaln\u0105), kt\u00f3ra, cho\u0107\nr\u00f3\u017cni si\u0119 od prawdy naukowej daj\u0105cej si\u0119 zweryfikowa\u0107, to jednak jest nie mniej\nkonieczna: bez niej cz\u0142owiek nie by\u0142by zdolny podejmowa\u0107 decyzji w kwestiach\nfundamentalnych dla jego \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n Taki rodzaj poznania implikuje wszystkie istotne wymiary\nludzkiego bytu: inteligencja, pami\u0119\u0107, wola, uczucia, zmys\u0142y, cia\u0142o, \u015bwiat\nwarto\u015bci duchowych i etycznych. Prawda<\/em>\njest wi\u0119c pojmowana, jako interpretacja bytu, jako odczytanie sensu wszystkiego\nco istnieje, poprzez rozumny akt przyj\u0119cia jej jako informacji-komunikatu\nzawartego w samym bycie. Mo\u017cna w tym miejscu dopatrze\u0107 si\u0119 zwi\u0105zku pomi\u0119dzy\npytaniem o sens a tematem wiary, kt\u00f3ra ma pocz\u0105tek w apelu skierowanym do\nwolno\u015bci i urzeczywistnionej w konkretnym akcie przyj\u0119cia tego apelu, kt\u00f3ry ze\nswej natury oferuje si\u0119 jako \u2018odpowied\u017a\u2019 w formie \u2018propozycji\u2019[53]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n 4. Prawda jako dar zawarty w\nObjawieniu Bo\u017cym<\/strong><\/p>\n\n\n\n 4.1. Sens a problem Boga<\/strong><\/p>\n\n\n\n W tradycji filozoficzno-teologicznej rodzaj poznania,\npolegaj\u0105cy na poszukiwaniu sensu, ma na celu odnale\u017a\u0107 i wskaza\u0107 definitywny\nfundament rzeczywisto\u015bci i jej istnienia[54]<\/a>.\n<\/p>\n\n\n\n Rozw\u00f3j my\u015bli (metafizyka, teodycea, kosmologia) dociera\u0142\nna tej drodze do idei Boga[55]<\/a>.\nStwierdzenie, \u017ce B\u00f3g istnieje i istnieje jako przyczyna i cel bytu nie mo\u017ce by\u0107\ntraktowane, jako ewidentne \u2013 ale ewidentne jest stwierdzenie, i\u017c czym\u015b\ns\u0142usznym, usprawiedliwionym i sensownym jest wierzy\u0107\/przyj\u0105\u0107 to, \u017ce On istnieje\ni objawia si\u0119, jako definitywny sens rzeczywisto\u015bci[56]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Poniewa\u017c B\u00f3g nie jest zwyk\u0142ym przedmiotem podpadaj\u0105cym ludzkiej\nobserwacji, zmys\u0142om, nie stanowi elementu rzeczywisto\u015bci immanentnej, zatem\nJego byt nie mo\u017ce by\u0107 jedynie racjonalnie wydedukowany albo empirycznie\nwyprowadzony, tym bardziej nie mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 postulatem rozumu, kt\u00f3ry domaga\nsi\u0119 Boga, aby wype\u0142ni\u0107 obszary w\u0142asnej niewiedzy (God of the Gaps<\/em>).<\/p>\n\n\n\n Odrzucenie zatem a\npriori<\/em> mo\u017cliwo\u015bci istnienia Boga jako prawdy absolutnej, b\u0105d\u017a te\u017c jej\npoznania zdaje si\u0119 zaprzecza\u0107 naukowej uczciwo\u015bci[57]<\/a>.\nPodobnie zreszt\u0105 jak pr\u00f3ba wyprowadzania takich wniosk\u00f3w a<\/em> posteriori<\/em>, za pomoc\u0105\nmetody naukowo-empirycznej.<\/p>\n\n\n\n Koncepcja sensu zak\u0142ada form\u0119 poznania, kt\u00f3ra jest\nwynikiem nie tyle intelektualnej, emocjonalnej lub religijnej kreatywno\u015bci, ile\nkomunikacji udzielonej przez Boga. St\u0105d problem sensu oraz idea Boga przywo\u0142uj\u0105\npoj\u0119cie Objawienia. Podobnie jak samo \u017cycie, r\u00f3wnie\u017c prawdy o samym \u017cyciu nie\nda si\u0119 samemu ustanowi\u0107 ani ustali\u0107, lecz zostaje dana i zaproponowana jako dar,\nkt\u00f3ry pochodzi od Boga i wyp\u0142ywa ze \u017ar\u00f3d\u0142a tajemnicy Jego bytu[58]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n 4.2.\nPrawda i Objawienie<\/strong><\/p>\n\n\n\n Temat racjonalno\u015bci wiary znajduje\nswoje pe\u0142ne wyt\u0142umaczenie w perspektywie teologicznej i w swoim \u015bcis\u0142ym zwi\u0105zku\nz nadprzyrodzon\u0105 autokomunikacj\u0105 Boga. Prawda jest nie tylko poznana i przyj\u0119ta\nw wolno\u015bci przez cz\u0142owieka, jako apel w\u0142a\u015bciwy relacji mi\u0119dzyosobowej, ale\nprzede wszystkim jest zaoferowana w spos\u00f3b osobowy, jako dar dobrowolnego\nsamo-udzielenia si\u0119. Prawda jest objawiona, tzn. udzielona i darowana[59]<\/a>.\nPrawda to nie tylko informacja lub wiedza, ale to Osoba[60]<\/a>.\n\u201eRozum i wola wyra\u017caj\u0105 tu w najwy\u017cszym stopniu sw\u0105 natur\u0119 duchow\u0105, aby pozwoli\u0107\ncz\u0142owiekowi na dokonanie aktu, w kt\u00f3rym realizuje si\u0119 w pe\u0142ni jego osobowa\nwolno\u015b\u0107\u201d[61]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli przyjmie si\u0119, \u017ce B\u00f3g istnieje,\ni je\u015bli uzna si\u0119 b\u00f3stwo Boga, to nie spos\u00f3b nie przyj\u0105\u0107 i nie za\u0142o\u017cy\u0107 Jego\nwolno\u015bci w procesie samo-udzielenia si\u0119 cz\u0142owiekowi, co warunkuje nasze\npoznanie Boga. To, kim B\u00f3g jest i \u017ce jest (\u201eJestem kt\u00f3ry Jestem\u201d), mo\u017ce nam\npowiedzie\u0107 jedynie On[62]<\/a>.\nW konsekwencji mamy do czynienia z takim rodzajem poznania, kt\u00f3re ma charakter\nepifaniczny. W tym znaczeniu podmiotem i przedmiotem objawienia jest zawsze\nB\u00f3g. B\u00f3g wi\u0119c mo\u017ce by\u0107 poznany, poniewa\u017c On sam tego chce i pragnie na bazie\ninterpersonalnej relacji z cz\u0142owiekiem[63]<\/a>.\nObjawienie \u2013 to podstawowe \u017ar\u00f3d\u0142o poznania Prawdy dost\u0119pne w relacji\ndialogicznej pomi\u0119dzy wolnymi podmiotami.<\/p>\n\n\n\n Objawienie to w\u0142a\u015bciwa forma poznania zachodz\u0105ca w\n\u015bwiecie os\u00f3b. W relacji B\u00f3g \u2013 cz\u0142owiek, sam B\u00f3g ujawnia w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 jako\nOsobowa Tajemnica, kt\u00f3ra przekracza granice \u015bwiata daj\u0105cego si\u0119 uchwyci\u0107 tylko\nnaturalnymi zdolno\u015bciami recepcji[64]<\/a>.\nPrzedmiot poznania pozostaje nieustannie podmiotem daj\u0105cym si\u0119 pozna\u0107.\nObjawienie, wi\u0119cej ni\u017c zesp\u00f3\u0142 informacji, jest wydarzeniem, w kt\u00f3rym dokonuje\nsi\u0119 spotkanie[65]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n Objawienie, poza tym \u017ce jest przedmiotem poznania\nteologicznego, jest koniecznym warunkiem dost\u0119pu do prawdy<\/em>. Objawienie zawiera ostateczny i definitywny sens ca\u0142ej\nrzeczywisto\u015bci, jest perspektyw\u0105, wewn\u0105trz kt\u00f3rej wszystko co istnieje\notrzymuje prawdziwe znaczenie i warto\u015b\u0107[66]<\/a>.\nJest to mo\u017cliwe, poniewa\u017c Prawda i sens to nie tylko teoria, wiedza,\ninformacja, idea, odpowied\u017a, itd., ale to przede wszystkim Kto\u015b, Osoba.<\/p>\n\n\n\n Objawienie jest warunkiem pewno\u015bci wiary, kt\u00f3ra ma swoje\nostateczne uzasadnienie w Bogu, jako Prawdzie Osobowej[67]<\/a>.\nWobec prawdy<\/em>, poj\u0119tej jako Bo\u017ce\nObjawienie, funkcja poznawcza rozumu nie polega jedynie na ustaleniu albo\nwydedukowaniu tre\u015bci prawdy, lecz na rozumnym jej przyj\u0119ciu, na odczytaniu z\nwiar\u0105 i nieustannym jej krytycznym pog\u0142\u0119bianiu (st\u0105d historia dogmatu i rozw\u00f3j\nmy\u015bli teologicznej)[68]<\/a>.\nSt\u0105d te\u017c akt wiary i przyj\u0119cia prawdy objawionej rodzi specyficzn\u0105 form\u0119\npoznania. \u201eWierzy\u0107\u201d wskazuje na konkretn\u0105 postaw\u0119, w kt\u00f3rej dochodzi do\nspotkania mi\u0119dzyosobowego[69]<\/a>\ni obejmuje takie formy dzia\u0142ania osobowego jak: pozna\u0107, do\u015bwiadczy\u0107, prze\u017cy\u0107,\nzobaczy\u0107, s\u0142ucha\u0107, spotka\u0107, os\u0105dzi\u0107, ufa\u0107, kocha\u0107[70]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Zako\u0144czenie<\/strong><\/p>\n\n\n\n W tym studium podj\u0119to pr\u00f3b\u0119 ukazania g\u0142\u0119bokiego i\nwewn\u0119trznego zwi\u0105zku wiary z rozumem podejmuj\u0105c nauczanie encykliki Fides et ratio<\/em> \u015bw. Jana Paw\u0142a II,\nstaraj\u0105c si\u0119 ukaza\u0107 jego prorocze znaczenie w dzisiejszym kontek\u015bcie\nhistorycznym. Wskazano przede wszystkim na kondycj\u0119 bytu ludzkiego jako\nukierunkowanego ku poszukiwaniu prawdy<\/em>\ndotycz\u0105cej sensu<\/em>. Tym samym w\nperspektywie antropologicznej starano si\u0119 dostrzec rodzaj harmonii i wzajemnej\nrelacji pomi\u0119dzy kwesti\u0105 sensu \u017cycia ludzkiego i ca\u0142ej rzeczywisto\u015bci i jego\nrozumowego poszukiwania z jednej strony, a mo\u017cliwo\u015bci\u0105 wiary, z drugiej.\nDok\u0142adniej m\u00f3wi\u0105c, problematyka prawdy<\/em>,\nsensu <\/em>i kwestie antropologiczno-filozoficzne<\/em> stanowi\u0105 jedn\u0105 z dr\u00f3g\nukazania nierozdzielnej wi\u0119zi pomi\u0119dzy rozumem a wiar\u0105.<\/p>\n\n\n\n Ostatecznie epistemologiczny fundament wiary nale\u017cy\nrozpatrywa\u0107 w perspektywie teologicznej. Racjonalna wiara jest warunkiem\nteologii. Teologia, w porz\u0105dku poznania, jako forma wiedzy oparta na wierze,\njest najbardziej adekwatn\u0105 drog\u0105 do zrozumienia czym jest wiara i na czym si\u0119\nopiera. <\/p>\n\n\n\n Gdyby, w my\u015bl za\u0142o\u017ce\u0144 modernistycznych i\npostmodernistycznych, chcie\u0107 wykluczy\u0107 wiar\u0119 jako fundament epistemologiczny\nteologii, ona sama utraci\u0142aby sw\u00f3j poznawczy, racjonalny i humanistyczny\nstatus. Przyj\u0119\u0142aby co najwy\u017cej form\u0119 swoistej filozofii Boga, historii wierze\u0144\ni mit\u00f3w, fenomenologii religii, itp. Nie by\u0142aby natomiast systematyczn\u0105\nrefleksj\u0105 nad wydarzeniem Objawienia i zbawienia, postrzeganymi, jako takie\ntylko i wy\u0142\u0105cznie w perspektywie wiary. W teologii wiara jest konieczna, aby m\u00f3c\npozna\u0107.<\/p>\n\n\n\n Gdyby chcie\u0107 za\u0142o\u017cy\u0107 poznawalno\u015b\u0107 Boga i intelektualny\ndost\u0119p do Niego tylko albo przede wszystkim, na tym co sprawdzalne, dowodliwe,\npoddane eksperymentalnej weryfikacji, w\u00f3wczas wiara straci\u0142aby interpersonalny\ncharakter, jako wydarzenie dokonuj\u0105ce si\u0119 mi\u0119dzy osobami; B\u00f3g i zbawienie\nby\u0142oby zarezerwowane dla \u201eilluminat\u00f3w\u201d i naukowc\u00f3w (wsp\u00f3\u0142czesna forma gnozy).<\/p>\n\n\n\n W rzeczywisto\u015bci wiara i jej racjonalny charakter opiera\nsi\u0119 na uniwersalnym Objawieniu jako absolutnie wolnym i osobowym akcie Boga, kt\u00f3ry\nwyra\u017ca siebie, co definitywnie dokonuje si\u0119 w wydarzeniu Chrystusa. W Nim,\nS\u0142owie\u2013Logosie, B\u00f3g wypowiada definitywnie i uniwersalnie, w Osobie i w formie\nhistorycznej, samego Siebie, w nim zawiera pe\u0142ni\u0119 poznania oraz \u017ar\u00f3d\u0142o\nwszelkiej racjonalno\u015bci, principium<\/em>\nharmonii i komplementarno\u015bci w \u015bwiecie rzeczy poznawalnych, na kt\u00f3rym zak\u0142adaj\u0105\nsi\u0119 wiara i teologia.<\/p>\n\n\n\n Nota o Autorze<\/strong>: o. Maksym Adam Kopiec, urodzony 4 sierpnia\n1971 roku w Cieszynie, prezbiter prowincji Wniebowzi\u0119cia NMP Braci Mniejszych w Polsce. Po studiach doktoranckich na Papieskim\nUniwersytecie Gregoria\u0144skim w Rzymie zako\u0144czonych w 2005 specjalizacj\u0105 w\nteologii fundamentalnej zosta\u0142 natychmiast zatrudniony na Papieskim\nUniwersytecie Antonianum, na kt\u00f3rym aktualnie pracuje. <\/p>\n\n\n\n Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n Jan Pawe\u0142 II, Encyklika Fides et\nratio<\/em>, Watykan 1998.<\/p>\n\n\n\n Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konstytucja dogmatyczna<\/em> \u201eDei Verbum\u201d<\/em>, 1965 w: Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konstytucje \u2013 dekrety deklaracje, <\/em>tekst polski, nowe t\u0142umaczenie, Pallottinum 2002, 350-363.<\/p>\n\n\n\n Alfaro J., Rivelazione\ncristiana, fede e teologia<\/em>, Brescia 1986<\/p>\n\n\n\n Artigas\nM., Popper, Karl Raimund<\/em>, w: Dizionario Interdisciplinare di Scienza e\nFede<\/em>, t. 2, pod redakcj\u0105 G. Tanzella-Nitti, A. Strumia, Roma 2002, s.\n2055-2065.<\/p>\n\n\n\n Bordoni\nM., La cristologia odierna di fronte alla\nquestione della verit\u00e0<\/em>, w: ed. M. Serretti, Unicit\u00e0 e universalit\u00e0 di Ges\u00f9 Cristo<\/em>, s. 65-111.<\/p>\n\n\n\n Bortolin\nV., Verit\u00e0 e pratica della religione<\/em>,\n\u201eStudia Patavina\u201d46 (1999) 3,\n617-622 89.<\/p>\n\n\n\n Bronk A., Postmodernizm<\/em>,\nw: Leksykon teologii fundamentalnej<\/em>,\npod redakcj\u0105 M. Rusecki, Lublin \u2013 Krak\u00f2w 2002, s. 929-935.<\/p>\n\n\n\n Coda\nP., Teo-logia. La Parola di Dio\nnelle parole dell\u2019uomo, epistemologia e metodologia teologica<\/em>, Roma 1997.<\/p>\n\n\n\n Colombo\nG., Grazia e libert\u00e0 nell\u2019atto di fede<\/em>,\npod redakcj\u0105 R. Fisichella, Noi crediamo<\/em>,\ns. 39-57. <\/p>\n\n\n\n Colombo\nG., Intelligenza umana e grazia della\nconoscenza del soprannaturale come realt\u00e0 storica<\/em>, \u201eSalesianum\u201d, 27 (1965),\ns. 326-341.<\/p>\n\n\n\n D\u2019Agostino\nS., Scienza e religione: per una nuova\nalleanza<\/em>, s. 113-114.<\/p>\n\n\n\n Derrida\nJ., La scrittura e la differenza<\/em>,\nTorino 1971. <\/p>\n\n\n\n Derrida\nJ., Margini della filosofia<\/em>, Torino\n1997.<\/p>\n\n\n\n Dotolo\nC., La teologia fondamentale davanti alle\nsfide del \u00abpensiero debole\u00bb di G. Vattimo<\/em>, Roma 1999.<\/p>\n\n\n\n Fisichella\nR., La Rivelazione: evento e credibilit\u00e0<\/em>,\nBologna 1985, s. 188.<\/p>\n\n\n\n Fisichella\nR., La via della verit\u00e0. Il mistero\ndell\u2019uomo nel mistero di Cristo<\/em>, Milano 2003.<\/p>\n\n\n\n Fisichella\nR., Quando la fede pensa<\/em>, Casale\nMonferrato 1997.<\/p>\n\n\n\n Fries\nH., Teologia fondamentale<\/em>, Brescia\n1987.<\/p>\n\n\n\n G\u00e4de\nG., Cristo nelle religioni. La fede\ncristiana e la verit\u00e0 delle religioni<\/em>, Roma 2004.<\/p>\n\n\n\n Guardini\nR., Fede, religione, esperienza. Saggi\nTeologici<\/em>, Brescia 1984.<\/p>\n\n\n\n Guardini\nR., La vita della fede<\/em>, Brescia 1965.\n<\/p>\n\n\n\n Guardini\nR., Mondo e Persona<\/em>, w: id., Scritti filosofici<\/em>, Milano 1964, t. 2,\ns. 3-133.<\/p>\n\n\n\n Habermas\nJ., La coscienza di ci\u00f2 che manca. Su\nfede e ragione e il disfattismo della ragione moderna<\/em>, pod redakcj\u0105 K.\nWenzel, Le religioni e la ragione<\/em>, s.\n57-69.<\/p>\n\n\n\n Heidegger M., Sein\nund Zeit<\/em>, Tubinga 1960.<\/p>\n\n\n\n Husserl H., Logische\nUntersuchungen II<\/em>, Heidelberg 1922 <\/p>\n\n\n\n Kant\nI,