<\/p>\n\n\n\n
DOI: 10.48224\/COM-205-2019-26<\/p>\n\n\n\n
Abstract<\/strong><\/p>\n\n\n\n The story of Abraham\u2019s\nsacrifice in Genesis 22 has troubled readers for many centuries. God\u2019s command\nfor Abraham to sacrifice his only beloved son Isaac entails not only Abraham\u2019s\nkilling of his son, but also God\u2019s renouncing the promise that Abraham would\nbecome a great and numerous people: Isaac is the necessary means of fulfilling\nthis promise. God\u2019s tempting of Abraham has its religious-historical background\nin the Persian period, when the promises to Israel seemed to have lost\nvalidity. Abraham thus becomes a prototype for Israel in a seemingly hopeless\nsituation after the Babylonian exile.<\/p>\n\n\n\n Keywords:<\/strong>\nAbraham \u2013 Genesis 22 \u2013 temptation \u2013 sacrifice<\/p>\n\n\n\n Streszczenie<\/strong><\/p>\n\n\n\n Historia ofiary Abrahama z Ksi\u0119gi Rodzaju 22\nniepokoi czytelnik\u00f3w od wielu stuleci. Boskie przykazanie Abrahama, aby\npo\u015bwi\u0119ci\u0142 swego jedynego ukochanego syna Izaaka, poci\u0105ga za sob\u0105 nie tylko\nzabicie jego syna przez Abrahama, ale tak\u017ce zrzeczenie si\u0119 przez Boga\nobietnicy, \u017ce Abraham stanie si\u0119 wielkim i licznym ludem: Izaak jest niezb\u0119dnym\nsposobem spe\u0142nienia tej obietnicy. Wystawianie na pr\u00f3b\u0119 Abrahama przez Boga ma\nswoje pod\u0142o\u017ce religijno-historyczne w okresie perskim, kiedy wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce\nobietnice z\u0142o\u017cone Izraelowi straci\u0142y wa\u017cno\u015b\u0107. Abraham staje si\u0119 wi\u0119c prototypem\ndla Izraela w pozornie beznadziejnej sytuacji po wygnaniu babilo\u0144skim.<\/p>\n\n\n\n S\u0142owa kluczowe<\/strong>: Abraham – Ksi\u0119ga Rodzaju 22 – pokusa – ofiara<\/p>\n\n\n\n I<\/strong><\/p>\n\n\n\n Biblia nie przedstawia Boga jako Boga\nfilozof\u00f3w, lecz jako \u017cywego Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba. Obrazy Boga Biblii\npozostaj\u0105 do obraz\u00f3w teologii chrze\u015bcija\u0144skiej w koniecznym, ale i owocnym\nnapi\u0119ciu: chrze\u015bcija\u0144stwo my\u015bli o Bogu tak, jak Go widzi tradycja, jako Boga\ndobrotliwego, kochaj\u0105cego, prowadz\u0105cego, wszechwiedz\u0105cego. Oczywi\u015bcie, Biblia\nzna te przymioty Boga, zawarte s\u0105 w niej jednak wypowiedzi o Bogu przekraczaj\u0105ce\ntradycyjne przedstawienia, a po cz\u0119\u015bci przechodz\u0105ce nawet w ich przeciwie\u0144stwo[1]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Ukazanie Boga w Biblii, dalekiego od\nz\u0142a, nieszcz\u0119\u015bcia, jak r\u00f3wnie\u017c od kuszenia, nie wynika z okoliczno\u015bci\nposiadania przez jej autor\u00f3w deficytowego obrazu Boga. Zale\u017ca\u0142o im na ukazaniu\nBoga w kontek\u015bcie ich \u017cyciowych do\u015bwiadcze\u0144. Ka\u017cda religia, ka\u017cde\nprzedstawienie Boga jest znaczone przez polityczne, spo\u0142eczne, kulturowe i\nhistoryczne okoliczno\u015bci oraz do\u015bwiadczenia. A te z konieczno\u015bci ambiwalentnych\ndo\u015bwiadcze\u0144 \u017cyciowych by\u0142y ukazywanie w ten spos\u00f3b, \u017ce rzuca\u0142y ciemne plamy na\ninterpretacj\u0119 istnienia samego Boga.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna narzeka\u0107 na decyzje niekt\u00f3rych\nautor\u00f3w biblijnych, \u017ce ukazuj\u0105 Boga w spos\u00f3b prawie kompromituj\u0105cy. B\u00f3g jest\nMi\u0142o\u015bci\u0105 (1 J 4, 8), wi\u0119c gdzie jest miejsce na kuszenie w Bogu, lub przez\nBoga? B\u00f3g jest jednak przedstawiony w Biblii w tak kompleksowy spos\u00f3b jak \u015bwiat\n\u017cycia, w kt\u00f3rym poruszaj\u0105 si\u0119 biblijni autorzy. Decyzja, aby po\u0142\u0105czy\u0107 wszystkie\nwymiary rzeczywisto\u015bci z Bogiem ma istotne znaczenie teologiczne: pokazuje ona,\n\u017ce B\u00f3g Biblii w \u015bcis\u0142ym sensie jest pomy\u015blany jako B\u00f3g, jako wszystko\nobejmuj\u0105ca rzeczywisto\u015b\u0107, a nie jako ekstrapolaryzacja ludzkich pragnie\u0144\nsukces\u00f3w i pomy\u015blno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna powiedzie\u0107 z najwy\u017cszym\nprawdopodobie\u0144stwem, \u017ce chyba najciemniejsze z opowiada\u0144 o kuszeniu przez Boga\n\u2013 w kt\u00f3rym B\u00f3g wystawia na pr\u00f3b\u0119 Abrahama \u017c\u0105daj\u0105c od niego ofiarowania swego\nsyna Izaaka (Rdz 22, 1-19)[2]<\/a> \u2013\nnie powsta\u0142o z perwersyjnych fantazji, lecz z ch\u0119ci interpretacji okre\u015blonych\ndo\u015bwiadcze\u0144, kt\u00f3re w\u0142\u0105czyli do ich obrazu Boga. W przypadku Rdz 22 biblijni\nautorzy nie l\u0119kali si\u0119 nawet tego, aby problematyk\u0119 teologiczn\u0105 przedstawi\u0107 w\nodra\u017caj\u0105cym obrazie mordu dziecka.<\/p>\n\n\n\n Z pewno\u015bci\u0105 motyw ten by\u0142 dla\nstaro\u017cytnych interpretator\u00f3w Rdz 22 r\u00f3wnie gorsz\u0105cy jak i dla nowo\u017cytnych\nczytelnik\u00f3w: sze\u015b\u0107 westchnie\u0144 mia\u0142a\nwyda\u0107 Sara i od razu skona\u0107, kiedy us\u0142ysza\u0142a do Izaaka, \u017ce bez reakcji anio\u0142a Abraham\nzabi\u0142by go na g\u00f3rze w krainie Moria. Donosi o tym \u017cydowski midrasz[3]<\/a>.\nMa to o tyle zwi\u0105zek z Bibli\u0105, \u017ce ta od razu po Rdz 22, ju\u017c na pocz\u0105tku\nrozdzia\u0142u 23 opowiada o \u015bmierci Sary. Biblia nie ukazuje \u017cadnego zwi\u0105zku\nprzyczynowego mi\u0119dzy obu wydarzeniami, ale droga interpretacji midraszu jest\nkr\u00f3tka. Wynika z niej bez najmniejszych w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce rzeczowa problematyka\ntego, co jest opowiadane w Rdz 22 nie zosta\u0142a zniesiona przez ingerencj\u0119 anio\u0142a\nw ostatniej chwili ofiarowania. <\/p>\n\n\n\n Je\u015bli w \u017cydowskim midraszu pojawia si\u0119 w\ntrakcie opowiadania protest przeciw ofiarowaniu syna, to nowo\u017cytna \u015bwiadomo\u015b\u0107\nju\u017c bardzo wcze\u015bnie wypowiedzia\u0142a si\u0119 krytycznie przeciw Biblii jako takiej:\nwed\u0142ug Immanuela Kanta Abraham musia\u0142 wiedzie\u0107, \u017ce rozkaz ofiarowania nie\npochodzi od Boga, \u017ce nie jest rzecz\u0105 mo\u017cliw\u0105, aby B\u00f3g z\u0142ama\u0142 prawo moralne.\nDlatego odpowied\u017a Abrahama na polecenie Boga powinna brzmie\u0107: To, \u017ce nie\npowinienem zabi\u0107 mojego syna jest oczywiste, ale \u017ce Ty, kt\u00f3ry mi si\u0119 objawiasz\njeste\u015b Bogiem, tego nie jestem pewien i nie mog\u0119 by\u0107 pewien, je\u015bli nawet g\u0142os\npochodzi z (widzialnego) nieba\u201d[4]<\/a>.\nBogu Abrahama, Izaaka i Jakuba w tym my\u015blowym kontek\u015bcie nie jest dana \u017cadna\ninna funkcja, jak tylko funkcja ciemnego t\u0142a dla w\u0142asnego Boga Kanta, prawa\nmoralnego. <\/p>\n\n\n\n O\u015bwieceniowa redukcja religii do\nrozumowej etyki z czasem si\u0119 zestarza\u0142a. Jak obce jest nam biblijne\nopowiadanie, tak i o\u015bwieceniowy protest wobec niego nie wywo\u0142uje w nas\nmoralnego zaufania. A \u017ce Biblia jest czym\u015b wi\u0119cej i czym\u015b innym jak\npropedeutyczn\u0105 ilustracj\u0105 rozumowych praw etycznych pokaza\u0142a ju\u017c z ca\u0142\u0105\njednoznaczno\u015bci\u0105 romantyczno\u015b\u0107 skierowana przeciw o\u015bwieceniu; minione stulecie\nrozwin\u0119\u0142o w\u0142asne wyczucie normatywnej logiki Biblii. Za Bibli\u0105 nie kryje si\u0119\n\u017caden moralny imperatyw, dzi\u0119ki kt\u00f3remu mo\u017cna przeprowadzi\u0107 udoskonalenie\n\u015bwiata, lecz prze\u017cyte do\u015bwiadczenie ludzi z Bogiem. Zatem, je\u015bli Jego literacka\nposta\u0107 jest tak wielop\u0142aszczyznowa i ambiwalentna, jak samo Jego do\u015bwiadczenie,\nto nie przemawia ono przeciw Biblii, lecz za ni\u0105.<\/p>\n\n\n\n Dlaczego jednak autorzy Rdz 22 wpadli na\nmy\u015bl przestawienia Boga jako kusiciela?<\/p>\n\n\n\n II<\/strong> <\/p>\n\n\n\n Najpierw nale\u017cy spojrze\u0144 na histori\u0119\ninterpretacji, kt\u00f3ra w znacz\u0105cy spos\u00f3b zadomowi\u0142a w nas opowiadanie z Rdz 22\nHermanna Gunkelsa (1862 \u2013 1932) [5]<\/a>.\nGunkels dostrzega\u0142 pierwotny sens przekazu o ofiarowaniu Izaaka w odmowie\nz\u0142o\u017cenia ofiary z dziecka. Za Rdz 22 kryje si\u0119 jeszcze przedizraelska legenda\nkultowa opowiadaj\u0105ca o tym, jak ojciec, jak i wielu przed nim, chcia\u0142 ofiarowa\u0107\nb\u00f3stwu swojego syna, ale zosta\u0142 prze\nsamo b\u00f3stwo powstrzymany przez uczynieniem tego, i miast dziecka winien z\u0142o\u017cy\u0107\njako ofiar\u0119 zast\u0119pcz\u0105 zwierz\u0119, w ten spos\u00f3b zosta\u0142a zniesiona ofiara z dzieci.\nZ perspektywy historyczno-religijnej odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 nieludzko\u015b\u0107 opowiadania tym\nsamym w jego przeciwie\u0144stwo: biblijne opowiadane donosi nie o straszliwym Bogu\ndomagaj\u0105cym si\u0119 ofiary z dzieci, lecz o Bogu odrzucaj\u0105cym tak\u0105 ofiar\u0119 na rzecz\nofiary ze zwierz\u0105t.<\/p>\n\n\n\n Nie ma zbyt wielu osi\u0105gni\u0119\u0107 egzegezy\nbiblijnej, przyj\u0119tych z takim rezultatem, jako historyczno-religijny \u201eratunek\u201d\nopisany w Rdz 22. Z tym jednak: jakkolwiek atrakcyjnie jawi si\u0119 tak\ninterpretacja, to nie jest ona do utrzymania, a stwierdzaj\u0105 to prawie wszyscy.\nW czym tkwi problem? Najpierw: nigdzie nie pojawia si\u0119 nawet najcichsza krytyka\nofiary z dzieci w Rdz 22, przeciwnie: co liczy si\u0119 wed\u0142ug opowiadania to tylko\nto, \u017ce Abraham faktycznie jest gotowy ofiarowa\u0107 swojego syna. Do tego zostaje\nwezwany i za to jest (22, 12) wyra\u017anie chwalony.[6]<\/a>\nNale\u017cy tutaj r\u00f3wnie\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to, \u017ce ofiary s\u0105 zasadniczo ofiarami ze\nzwierz\u0105t. Izaak pyta swego ojca: \u201eOto ogie\u0144 i drwa, a gdzie jest jagni\u0119 na\nca\u0142opalenie?\u201d (22, 7)<\/p>\n\n\n\n Opowiadanie nie zmierza ku ustanowieniu\nofiar ze zwierz\u0105t, lecz je zak\u0142ada jako przej\u015bciowe. W Rdz 22 chodzi o\nwyj\u0105tkow\u0105 pro\u015bb\u0119, a rozkaz ofiarowania dziecka jawi si\u0119 jako wyj\u0105tkowe, b\u0119d\u0105ce\nzupe\u0142nie czym\u015b innym, jak zwyk\u0142e post\u0119powanie.<\/p>\n\n\n\n Trzeba tutaj przywo\u0142a\u0107\nhistoryczno-religijne stwierdzenie, \u017ce nie mo\u017cna tutaj historycznie udowodni\u0107 z\nwielkim prawdopodobie\u0144stwem, \u017ce sk\u0142adano w staro\u017cytnym Izraelu ofiary z dzieci.\nOdpowiedni materia\u0142 archeologiczny i epigraficzny odnosi si\u0119 jedynie do\nFenicjan i Punit\u00f3w.[7]<\/a>\nMamy r\u00f3wnie\u017c do dyspozycji historycznie oceny m\u00f3wi\u0105ce o praktykowaniu takich\nofiar w\u015br\u00f3d lud\u00f3w s\u0105siaduj\u0105cych z Izraelem np. u Moabit\u00f3w (2 Kr 3, 27).\nInformacje te mo\u017cna interpretowa\u0107 z perspektywy piel\u0119gnowanego toposu\nhaniebnych czyn\u00f3w innych narod\u00f3w. W staro\u017cytnym Izraelu wynik \u2013 jak to w\u0142a\u015bnie\npowiedziano[8]<\/a>\n– nie jest ca\u0142kowicie jednoznaczny. Jego ofiary z dzieci interpretuje rytua\u0142\n\u201eTofet\u201d[9]<\/a> w\ndolinie Hinnom, w kt\u00f3rym jest mowa, \u017ce dzieciom \u201erozkazuje si\u0119 chodzi\u0107 po\nogniu\u201d, ale by\u0142 to raczej swoistego rodzaju ryt \u015bwi\u0119ce\u0144, a nie sk\u0142adanie ofiar\nz ludzi[10]<\/a>.\nTragiczne okoliczno\u015bci dotycz\u0105ce c\u00f3rki Jeftego z Sdz 11 nale\u017cy raczej t\u0142umaczy\u0107\nliteracko-kulturowym spotkaniem z tradycj\u0105 greck\u0105, a nie z t\u0142em\nhistoryczno-religijnym[11]<\/a>.\nPrzeznaczenia dotycz\u0105ce dzieci pierworodnych zawarte w starotestamentalnej\ntradycji prawnej nie mo\u017cna historycznie wi\u0105za\u0107 z ofiarowaniem dzieci[12]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Wreszcie \u2013 opr\u00f3cz wszystkich\nhistoryczno-religijnych trudno\u015bci \u2013 interpretacja Gunkelsa nie jest w stanie\nwyja\u015bni\u0107, dlaczego B\u00f3g w Rdz 22 musi by\u0107 okre\u015blany mianem kusiciela. Zmian\u0119\nofiary z dziecka na ofiar\u0119 ze zwierz\u0119cia mo\u017cna normatywnie przedstawi\u0107 zupe\u0142nie\ninaczej.<\/p>\n\n\n\n III<\/strong><\/p>\n\n\n\n Je\u015bli na pierwszy rzut oka ta\nodpowiednia interpretacja Gunkelsa, w istocie jednak nie jest do utrzymania, to\njak nale\u017cy interpretowa\u0107 opowiadanie o ofiarowaniu Izaaka? Klucz znajdziemy w\npierwszych trzech s\u0142owach: \u201ePo tych wydarzeniach\u201d. Tym\nsamym Rdz 22 zostaje wstawiony w kontekst minionych wydarze\u0144 Abrahama opisanych\nw Rdz 12-21, kt\u00f3re opowiadaj\u0105 w jaki spos\u00f3b B\u00f3g od Rdz 12 ci\u0105gle i retorycznie\nobiecuje Abrahamowi liczne potomstwo. Czas mija i dopiero po 25 latach,\nliteracko w Rdz 21, rodzi si\u0119 jego syn Izaak, od kt\u00f3rego zale\u017cy ca\u0142a obietnica\nzwi\u0105zana z potomstwem: bez w\u0142asnego syna nie ma \u017cadnego licznego potomstwa. I\nna tak normatywnie zbudowanym napi\u0119ciu \u2013 po 9 rozdzia\u0142ach, lub po 25 latach\nnarratywnie minionego czasu \u2013 Rdz 22 donosi w pierwszym opowiadaniu o Izaaku i\nrozkazie jego ofiarowania.<\/p>\n\n\n\n Tym samym w Rdz\n22 \u2013 na podstawie w\u0142\u0105czenia tej historii \u2013 Izaak jest nie tylko synem swego\nojca, ale te\u017c no\u015bnikiem obietnicy. Jest wprawdzie male\u0144kim oczkiem, ale\nkoniecznym w \u0142a\u0144cuchu mi\u0119dzy Abrahamem a mo\u017cliwym spe\u0142nieniem obietnicy\nlicznego potomstwa, znacz\u0105cej dzieje Abrahama. W ten spos\u00f3b Rdz 22 kr\u0105\u017cy nie\nwok\u00f3\u0142 pytania o ofiar\u0119 z dzieci, lecz wok\u00f3\u0142 pytania, czy B\u00f3g mo\u017ce wycofa\u0107 swoj\u0105\nobietnic\u0119 i czy odwrotnie Abraham mo\u017ce j\u0105 Bogu zwr\u00f3ci\u0107? W spos\u00f3b jednoznaczny\npowiedziawszy: historia Rdz 22 nie opowiada tam o jakim\u015b ojcu, wzgl\u0119dnie: o\njakim\u015b tam synu. Ona jest ukierunkowana ca\u0142kowicie na spe\u0142nienia osoby:\nAbraham, jako ojciec i Izaak, jako dawno obiecany syn, przedstawiaj\u0105 konieczne\ncz\u0142ony \u0142\u0105czno\u015bci Abrahama z obiecanym mu przez Boga licznym potomstwem.<\/p>\n\n\n\n Z perspektywy\nliteracko-historycznej nale\u017cy powiedzie\u0107, \u017ce Rdz 22 nie jest \u017cadnym starym\ntekstem w Starym Testamencie. Zak\u0142ada on w spos\u00f3b oczywisty centralizacj\u0119 kultu\n\u2013 Abraham musi uda\u0107 si\u0119 na okre\u015blone miejsce, aby tam dokona\u0107 ofiarowania.\nBardziej zorientowani czytelnicy Biblii wiedz\u0105, \u017ce imi\u0119 \u201eMoria\u201d (Rdz 22, 2)\nokre\u015bla miejsce, na kt\u00f3rym p\u00f3\u017aniej zostanie wybudowana \u015bwi\u0105tynia jerozolimska[13]<\/a>. Z\ntego wynika, \u017ce Ksi\u0119ga Rodzaju<\/em> nie mo\u017ce by\u0107 starsza od czasu Jozjasza, w\nkt\u00f3rym zosta\u0142 w Jerozolimie scentralizowany kult ofiar (2 Krl 23).\nPrawdopodobnie tekst jest jeszcze bardziej znacz\u0105co m\u0142odszy, gdy\u017c imi\u0119 \u201eMoria\u201d\npojawia si\u0119 tylko w 2 Krn 3, 1 i wskazuje na czasy Pers\u00f3w (na oko\u0142o 4 stulecie\nprzed Chr.).<\/p>\n\n\n\n Na podstawie archeologicznych i\npisemnych \u015bwiadectw dzisiejsi badacze wiedz\u0105, \u017ce Jeruzalem i Juda w tym czasie\nprzedstawia\u0142y \u017ca\u0142osny obraz[14]<\/a>.\nMiasto nie by\u0142o jeszcze odbudowane, spo\u0142ecze\u0144stwo o znikomej liczbie \u2013 kto pozosta\u0142\nw mie\u015bcie z odrobin\u0105 \u015bwiadomo\u015bci tradycji, musia\u0142 na koniec doj\u015b\u0107 do wniosku:\nBo\u017ce obietnice si\u0119 nie spe\u0142ni\u0142y. Wielki lud, liczne potomstwo \u2013 nic z tego si\u0119\nnie wydarzy\u0142o. B\u00f3g wycofa\u0142 swoje obietnice.<\/p>\n\n\n\n T\u0105 historyczn\u0105 sytuacj\u0119 wydaje si\u0119\nwypowiada\u0107 Rdz 22. Problem cofni\u0119cia obietnicy jest tak stary, jak sama\nobietnica. B\u00f3g \u017c\u0105da swej obietnicy od odbior\u00f3w, je\u015bli nawet jej zaciemnienie\njest ekstremalne. R\u00f3wnie\u017c ju\u017c dana obietnica Boga nie narusza Jego wolno\u015bci,\ngdy\u017c mo\u017ce by\u0107 tak zaciemniona, i\u017c wydaje si\u0119 \u017ce zosta\u0142a cofni\u0119ta. B\u00f3g\ndo\u015bwiadcza sw\u00f3j lud, ale do\u015bwiadcza r\u00f3wnie\u017c Abrahama, ojca Jego ludu[15]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n IV<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ten teologiczny wymiar zaciemnienia\nobietnicy przez samego Boga dostrzeg\u0142 przede wszystkim Gerhard von Rad (1901 \u2013 1971).\nZobaczy\u0142 wyra\u017anie, \u017ce z rozkazem ofiarowania Izaaka pojawia si\u0119 ca\u0142kowicie\nspecyficzna, teologiczna problematyka. \u201ePo d\u0142ugim czasie czekania ofiarowane przez\nBoga dziecko, jedyny cz\u0142on \u0142\u0105czno\u015bci, maj\u0105cy prowadzi\u0107 do obiecanej wielko\u015bci\nrodu Abrahama, nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 w ofierze Bogu\u201d[16]<\/a>.\nTym, co jest teraz wymagane od Abrahama jest to, \u017ce razem z ofiarowaniem swego\nsyna winien zwr\u00f3ci\u0107 dan\u0105 mu przez Boga obietnic\u0119. Na tym polega w\u0142a\u015bnie pr\u00f3ba.<\/p>\n\n\n\n Zatem w opowiadaniu nie chodzi tylko o\nAbrahama i jego relacj\u0119 do Izaaka, lecz r\u00f3wnie\u017c i przede wszystkim o jego\nrelacj\u0119 do Boga: tematem Rdz 22 jest \u2013 dok\u0142adnie rzecz ujmuj\u0105c \u2013 ofiara\nAbrahama, a nie tak bardzo ofiarowanie Izaaka. Abraham winien ofiarowa\u0107 swojego\nsyna, tym samym winien zwr\u00f3ci\u0107 dan\u0105 mu obietnic\u0119 stania si\u0119 licznym ludem i\nobietnic\u0119 otrzymania dla tego licznego ludu ziemi. O to w\u0142a\u015bnie tutaj chodzi, o\ntej pokusie Abrahama rozprawia opowiadanie, ale r\u00f3wnie\u017c i o tym, w jaki spos\u00f3b\nIzaak oraz zwi\u0105zana z nim obietnica licznego potomstwa opr\u0105 si\u0119 temu\nzagro\u017ceniu.<\/p>\n\n\n\n Abraham jest w Rdz 22 postawiony mi\u0119dzy\ndwoma ekstremami: z jednej strony spe\u0142nia on bez chwili zw\u0142oki straszliwy\nrozkaz Boga ofiarowania mu swojego syna Izaaka. Opowiadanie wymienia szczeg\u00f3\u0142\nwskazuj\u0105cy na to, jak bardzo Abraham walczy ze swoim pos\u0142usze\u0144stwem. W Rdz 22,\n3 czytamy, \u017ce Abraham osiod\u0142a\u0142 swego os\u0142a, aby uda\u0107 si\u0119 z dwoma s\u0142ugami i swoim\nsynem Izaakiem na g\u00f3r\u0119 Moria. Dowiadujemy si\u0119 jednak, \u017ce po osid\u0142aniu os\u0142a,\nAbraham nar\u0105ba\u0142 drewna na ofiar\u0119 ca\u0142opaln\u0105. S\u0142udzy i syn s\u0105 gotowi, ale Abraham\nmusi jeszcze nar\u0105ba\u0107 drewna. W interpretacji Rdz 22 zwracano cz\u0119sto uwag\u0119 na\nto, \u017ce ta wzmianka przesun\u0119\u0142a si\u0119 i by\u0142a pierwotnie przed osiod\u0142aniem os\u0142a.\nTakiego twierdzenia nie mo\u017cna udowodni\u0107 i nie mo\u017cna go r\u00f3wnie\u017c przyj\u0105\u0107: tutaj\njest raczej po\u015brednio wypowiedziane przez motyw r\u0105bania drewna wewn\u0119trzne\nrozdarcie Abrahama. Abraham oddala si\u0119 tak daleko, jak jest to tylko mo\u017cliwe i\nrusza w drog\u0119, aby ofiarowa\u0107 swojego syna.<\/p>\n\n\n\n Z drugiej jednak strony Rdz 22 nie\npozostawia najmniejszych w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce Abraham wierzy w dobry koniec swojej\npodr\u00f3\u017cy. W Rdz 22, 5 Abraham m\u00f3wi do swoich s\u0142ug: \u201eZosta\u0144cie tutaj z osio\u0142kiem,\nja za\u015b i ch\u0142opiec p\u00f3jdziemy tam, aby odda\u0107 pok\u0142on Bogu, a potem wr\u00f3cimy do was\u201d.<\/p>\n\n\n\n Wspomniany powr\u00f3t Abrahama i Izaaka w\nkontek\u015bcie ca\u0142o\u015bci opowiadania nie jest ani podst\u0119pem, ani k\u0142amstwem Abrahama \u2013\nnie odpowiada\u0142oby to tak charakterowi, jak i atmosferze Rdz 22. Z tego wiersza\njest oczywistym, \u017ce Abraham liczy si\u0119 z tym, i\u017c powr\u00f3ci z synem do obu s\u0142ug, \u017ce\nnie dojdzie do ostateczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n W tym samym kierunku zmierza kr\u00f3tki\ndialog Izaaka z Abrahamem w Rdz 22, 7: \u201eIzaak odezwa\u0142 si\u0119 do swego ojca\nAbrahama; \u2018Ojcze m\u00f3j!\u2019 A gdy ten rzek\u0142: \u2018Oto jestem, m\u00f3j synu\u2019 \u2013 zapyta\u0142: \u2018Oto\nogie\u0144 i drwa, a gdzie jest jagni\u0119 na ca\u0142opalenie?\u2019 Abraham odpowiedzia\u0142: \u2018B\u00f3g\nupatrzy sobie jagni\u0119 na ca\u0142opalenie, m\u00f3j synu\u2019\u201d. Nie mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce Abraham\nsi\u0119ga tutaj po k\u0142amstwo z konieczno\u015bci, aby uspokoi\u0107 swojego syna. Raczej z\nodpowiedzi Abrahama bije zaufanie, \u017ce ostatecznie nie b\u0119dzie musia\u0142 dokona\u0107\naktu ofiarowania swego syna. Abraham znajduje si\u0119 mi\u0119dzy lojalno\u015bci\u0105 wzgl\u0119dem\nBoga: pos\u0142usznego wype\u0142nienia Jego polecenia, a swoj\u0105 wiar\u0105, \u017ce nie dojdzie do\nspe\u0142nienia tego polecenia.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli to opowiadanie, na co zwr\u00f3cili\u015bmy\nwy\u017cej (III) uwag\u0119, oddaje prawdopodobnie rozpaczliw\u0105 sytuacj\u0119 w Jerozolimie i\nJudzie za czas\u00f3w Pers\u00f3w, to nie mo\u017ce dziwi\u0107, \u017ce pojawia si\u0119 my\u015bl: a co z wielk\u0105\nobietnic\u0105 jak\u0105 B\u00f3g da\u0142 naszemu ludowi, \u017ce nasi potomkowie b\u0119d\u0105 tak liczni, jak\npiasek nad morzem, \u017ce b\u0119dziemy posiada\u0107 ziemi\u0119 od Eufratu a\u017c po Nil?\nDo\u015bwiadczenie ukaza\u0142o te wszystkie oczekiwania jako k\u0142amstwo. Nic z tego si\u0119\nnie wydarzy\u0142o, nic nie zapowiada\u0142o, \u017ce si\u0119 wydarzy w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n W tej sytuacji kilku uczonych w Pi\u015bmie\nnapisa\u0142o w Jerozolimie histori\u0119 wystawienia na pr\u00f3b\u0119 Abrahama przez Boga.\nChcieli przez to pokaza\u0107: problem, \u017ce obietnice si\u0119 nie spe\u0142niaj\u0105 jest tak\nstary, jak same obietnice. Sam ojciec ludu Abraham musia\u0142 do\u015bwiadczy\u0107, jak sam\nB\u00f3g odwo\u0142a\u0142 dan\u0105 mu obietnic\u0119: w ofiarowaniu Izaaka \u2013 rzeczy straszliwej samej\nw sobie \u2013 chodzi nie tylko o \u017cycie syna Abrahama, lecz o ca\u0142\u0105 obietnic\u0119 dan\u0105\nAbrahamowi, \u017ce on stanie si\u0119 wielkim ludem.<\/p>\n\n\n\n Abraham nie jest przedstawiony w tej\nhistorii jako przedstawiciel bezmy\u015blnego pos\u0142usze\u0144stwa, lecz jako kto\u015b maj\u0105cy\ndylemat: otrzymuje rozkaz od Boga i musi go wype\u0142ni\u0107. Jednocze\u015bnie wierzy\ng\u0142\u0119boko, \u017ce B\u00f3g nie pozwoli na to, aby sta\u0142o si\u0119 najgorsze. \u201eB\u00f3g upatrzy sobie\njagni\u0119 na ca\u0142opalenie, m\u00f3j synu\u201d (Rdz 22, 8). Opowiadanie zatem symbolizuje\ndo\u015bwiadczenie tego dylematu i moc wiary: podczas pokusy B\u00f3g mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119\nby\u0107 bardzo daleko, Jego obraz bardzo zaciemniony \u2013 niez\u0142omna wiara w Boga\nokazuje si\u0119 prowadzi\u0107 do celu.<\/p>\n\n\n\n V<\/strong><\/p>\n\n\n\n I nie jest cudem, \u017ce historia o\nofiarowaniu Izaaka r\u00f3wnie\u017c w Nowym Testamencie i historii jego oddzia\u0142ywania\nodgrywa wa\u017cn\u0105 rol\u0119: B\u00f3g ofiaruje swojego Syna, jak Abrahamowi nakaza\u0142 ofiarowanie\nswojego syna. Nowy Testament idzie jednak krok dalej: B\u00f3g ofiaruje swojego Syna\nfaktycznie. Jezus Chrystus umiera na krzy\u017cu, chrze\u015bcijanie rozpoznali w tej\n\u015bmierci \u015bmier\u0107 ofiarn\u0105 Syna Bo\u017cego za ich grzechy. Kategoria ofiary sta\u0142a si\u0119\ndla wielu ludzi dzisiaj niezrozumia\u0142a. W\u00f3wczas codzienne sk\u0142adanie ofiar by\u0142o\nrealne. <\/p>\n\n\n\n Niezale\u017cnie od tego czy zostanie\nznaleziony dost\u0119p do teologii ofiary Nowego Testamentu czy nie nale\u017cy\npowiedzie\u0107[17]<\/a>:\nmaj\u0105c w tle histori\u0119 ofiary Abrahama staje si\u0119 oczywistym, \u017ce w Nowym Testamencie\nzmieni\u0142o si\u0119 przedstawienie o kuszeniu Abrahama i wytrwanie w wierze. Wiara nie\noznacza w Nowym Testamencie zaufania, \u017ce wszystko na ko\u0144cu b\u0119dzie dobrze. Wiara\nrozpoznaje obecno\u015b\u0107 Boga w katastroficznym ko\u0144cu. B\u00f3g nie jest Bogiem bohater\u00f3w\ni mocarzy, lecz Bogiem ludzi s\u0142abych i r\u00f3\u017cnorakich ofiar.<\/p>\n\n\n\n W ramach globalnej historii religii ta\nmy\u015bl \u2013 w jej ostrym sformu\u0142owaniu \u2013 we wczesnym chrze\u015bcija\u0144skie by\u0142a czym\u015b\nzupe\u0142nie nowym. By\u0142a jednak tak rewolucyjnie zwyci\u0119ska, \u017ce z ma\u0142ej liczby\nchrze\u015bcijan po kilku pokoleniach sta\u0142a si\u0119 religi\u0105 o zasi\u0119gu \u015bwiatowym, dzisiaj\nnajwi\u0119ksz\u0105. My\u015bl, \u017ce B\u00f3g jest obecny w najciemniejszych godzinach cz\u0142owieka, \u017ce\njest z ma\u0142ymi, biednymi, uci\u015bnionymi, i nawet wtedy, kiedy si\u0119 wydaje, \u017ce ich\nopu\u015bci\u0142, rozwin\u0119\u0142a niezwyk\u0142\u0105 i bezpo\u015bredni\u0105 si\u0142\u0119 przekonania. Wspania\u0142o\u015b\u0107 Boga\njest dla chrze\u015bcija\u0144stwa nie zwyci\u0119sko tryumfuj\u0105c\u0105 wspania\u0142o\u015bci\u0105 boskiej supermocy,\nlecz jest to wspania\u0142o\u015b\u0107 pokazuj\u0105ca si\u0119 w obliczu Ukrzy\u017cowanego. M\u00f3wi\u0105c s\u0142owami\nPaw\u0142a: \u201eAlbowiem B\u00f3g, Ten, kt\u00f3ry rozkaza\u0142 ciemno\u015bciom, by zaja\u015bnia\u0142y \u015bwiat\u0142em,\nzab\u0142ysn\u0105\u0142 w naszych sercach, by ol\u015bni\u0107 nas jasno\u015bci\u0105 poznania chwa\u0142y Bo\u017cej na\nobliczu Chrystusa\u201d. (2 Kor 4, 6)<\/p>\n\n\n\n Chrze\u015bcija\u0144stwo tym samym og\u0142osi\u0142o\nniezg\u0142\u0119bione kuszenie normalnym faktem: wiara nie czeka na potwierdzenie przypuszczalnego\nkuszenia przez Boga, lecz pr\u00f3buje kuszenie teologicznie przenikn\u0105\u0107: jak i gdzie\nmo\u017cna pozna\u0107 Boga w Jego oddaleniu? \u017bycie ludzkie mo\u017cna interpretowa\u0107 z\nperspektywy chrze\u015bcija\u0144skiej jako sekwencj\u0119 kusze\u0144 przez samego Boga,[18]<\/a>\nwiara chrze\u015bcija\u0144ska nie szuka i nie znajduje Boga w zwyci\u0119skim przezwyci\u0119\u017caniu\npokus, lecz na nizinach \u017cycia i w jego przeciwno\u015bciach, tam, gdzie go nikt nie\nszuka i nie znajduje.<\/p>\n\n\n\n Prze\u0142o\u017cy\u0142 z\nniemieckiego ks. Jerzy Machnacz<\/em><\/p>\n\n\n\n Nota o Autorze:<\/strong> Konrad\nSchmid, urodzony w 1965 roku w Zurychu. W latach 1985 -1990 studiowa\u0142 teologi\u0119 w Zurychu, Greifswaldzie i\nMonachium. Od roku 2002 profesor nauk starotestamentalnych oraz\nwczesno\u017cydowskiej historii religii na Fakultecie Teologicznym Uniwersytetu w Zurychu.\nPrzynale\u017cy do wielu organizacji m.in.: Schweizerische\nGesellschaft f\u00fcr Orientalische Altertumswissenschaft (SGOA), Deutscher\nPal\u00e4stina-Verein (DPV), Wissenschaftliche Gesellschaft f\u00fcr Theologie (WGTh),\nSociety of Biblical Literature (SBL), Schweizerische Theologische Gesellschaft\n(SThG), Rudolf-Bultmann-Gesellschaft f\u00fcr Hermeneutische Theologie. E-Mail: konrad.schmid@theol.uzh.ch<\/a><\/p>\n\n\n\n Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n Albertz\nR., Religionsgeschichte Israels<\/em>, G\u00f6ttingen 1992.<\/p>\n\n\n\n Berges\nU., Die dunklen Seiten des guten Gottes. Zu Ambiguit\u00e4ten im Gottesbild JHWHs\naus religions- und theologiegeschichtlicher<\/em> Perspektive<\/em>, Paderborn\n2013.<\/p>\n\n\n\n Blum E.,\nDie Komposition der V\u00e4tergeschichte<\/em>, Neukirchen-Vluyn 1984.<\/p>\n\n\n\n Brown\nS.S., Late Carthaginian Child Sacrifi ce and Sacrifi cial Monuments in their\nMediterranean Context<\/em>, Sheffield 1991.<\/p>\n\n\n\n Carter\nC.E., The Emergence of Yehud in the Persian Period. A Social and Demographic\nStudy<\/em>, Sheffield 1999.<\/p>\n\n\n\n Cross\nF.M., A Phoenician Inscription from Idalion: Some Old and New Texts Relating\nto Child Sacrifice<\/em>, w: Mordechai D. Coogan (Hg.), Scripture and Other\nArtifacts<\/em>, Louisville 1994, s. 93\u2013107.<\/p>\n\n\n\n Dalferth\nI.U., Malum. Theologische Hermeneutik des B\u00f6sen<\/em>, T\u00fcbingen 2008.<\/p>\n\n\n\n Dearman\nJ.A., The Tophet in Jerusalem. Archaeology and Cultural Profile<\/em>, \u201cJNWSL\u201d\n22 (1996), s. 59\u201371.<\/p>\n\n\n\n Dietrich\nW., Link C., Allmacht und Ohnmacht<\/em>, Neukirchen-Vluyn 2009.<\/p>\n\n\n\n Dietrich\nW., Link C., Die dunklen Seiten Gottes. Bd. 1: Willk\u00fcr und Gewalt<\/em>,\nNeukirchen-Vluyn 2009. <\/p>\n\n\n\n Engelken\nK., Menschenopfer im Alten Orient und im Alten Testament<\/em>, w: H. Seebass,\nGenesis II\/1, Neukirchen-Vluyn 1997, s. 205\u2013207.<\/p>\n\n\n\n Finkelstein\nI., Jerusalem in the Persian (and Early Hellenistic) Period and the Wall of\nNehemiah<\/em>, \u201cJSOT\u201d 32 (2008), s. 501\u2013520.<\/p>\n\n\n\n Finsterbusch\nK., Lange A., R\u00f6mheld D.F.K. (Red.), Human Sacrifice in Jewish and Christian\nTradition<\/em>, Leiden 2007.<\/p>\n\n\n\n Frey J.,\nSchr\u00f6ter J.(Red.), Deutungen des Todes Jesu im Neuen Testament<\/em>, T\u00fcbingen\n2012.<\/p>\n\n\n\n Greiner B.(Red.), Opfere deinen Sohn! Das \u00abIsaak-Opfer\u00bb\nin Judentum, Christentum und Islam<\/em>, T\u00fcbingen 2007.<\/p>\n\n\n\n Gunkel\nH., Genesis<\/em>, G\u00f6ttingen 1964, 240\u2013242; Hermann Holzinger, Genesis<\/em>, 1898.<\/p>\n\n\n\n Hardmeier C., Realit\u00e4tssinn\nund Gottesbezug. Geschichtstheologische und erkenntnisanthropologische Studien\nzu Gen 22 und Jeremia 2-6<\/em>, Neukirchen-Vluyn 2006.<\/p>\n\n\n\n Hartenstein F., Die\nVerborgenheit des rettenden Gottes.<\/em> Exegetische und theologische\nBemerkungen zu Genesis 22<\/em>, w: Johann Anselm Steiger (Hg.), Isaaks\nOpferung<\/em> (Gen 22) in den Konfessionen und Medien der Fr\u00fchen Neuzeit<\/em>,\nBerlin \u2013 New York 2006, s. 1\u201322.<\/p>\n\n\n\n Herms E., w: Art.\n\u2039Versuchung<\/em>\u203a, IV. Dogmatisch<\/em>, V. Ethisch, Religion in Geschichte und\nGegenwart, T\u00fcbingen<\/em>, Bd. 8, 2005, s. 1072\u20131074.<\/p>\n\n\n\n Kaiser O., Die Bindung Isaaks.\nUntersuchungen zur Eigenart und Bedeutung von<\/em> Genesis 22<\/em>, w: Ten\u017ce, Zwischen\nAthen und Jerusalem. Studien zur griechischen und biblischen Theologie,<\/em> ihrer\nEigenart und ihrem Verh\u00e4ltnis<\/em>, Berlin \u2013 New York 2003, s. 199\u2013224.<\/p>\n\n\n\n Kant I.,\nDer Streit der Fakult\u00e4ten. Anthropologie in pragmatischer Hinsicht <\/em>(1798),\nw: Akademie Textausgabe. Unver\u00e4nderter photomechanischer Abdruck des Textes der\nvon der Preussischen Akademie der Wissenschaften 1902 begonnenen Ausgabe von\nKants gesammelten Schriften, Band VII, Berlin 1968, s. 63.<\/p>\n\n\n\n Michel A., Gott und Gewalt\ngegen Kinder im Alten Testament, <\/em>T\u00fcbingen 2003.<\/p>\n\n\n\n Noort\nE., Genesis 22: Human Sacrifi ce and Theology in the Hebrew Bible<\/em>, w: Noort\nE. Tigchelaar E.(Red.), The sacrifi ce of Isaac. The Aqedah (Genesis\n22) and its interpretations, Themes in biblical narrative. <\/em>Jewish and Christian traditions 4<\/em>, Leiden 2002, s. 1\u201320.<\/p>\n\n\n\n Rad G.,\nDas erste Buch Mose Genesis<\/em>, G\u00f6ttingen 1952.<\/p>\n\n\n\n R\u00f6mer\nT., Le sacrifi ce humain en Juda et Isra\u00ebl au premier mill\u00e9naire avant notre\n\u010dre<\/em>, \u201cArchiv f\u00fcr Religionsgeschichte\u201d 1 (1999), s. 17\u201326.<\/p>\n\n\n\n R\u00f6mer\nT., Why Would the Deuteronomists Tell about the Sacrifice of Jephthah\u2019s\nDaughter?<\/em>, w: \u201cJSOT\u201d 77 (1998), s. 27\u201338; Michaela Bauks, Jephtas\nTochter. <\/em>Traditions-, religions- und\nrezeptionsgeschichtliche<\/em> Studien zu Richter 11, 29\u201340<\/em>, T\u00fcbingen 2010.<\/p>\n\n\n\n Schmid K., Die R\u00fcckgabe der\nVerhei\u00dfungsgabe. Der \u00abheilsgeschichtliche\u00bb Sinn von Genesis 22 im Horizont<\/em> innerbiblischer\nExegese<\/em>, w: M. Witte (Hg.), Gott und Mensch im Dialog<\/em>, Berlin \u2013 New\nYork 2004, s. 271\u2013300.<\/p>\n\n\n\n Schnocks J., Das Alte\nTestament und die Gewalt. Studien zu g\u00f6ttlicher und menschlicher Gewalt in\nalttestamentlichen Texten und ihren Rezeptionen<\/em>, Neukirchen-Vluyn 2014.<\/p>\n\n\n\n Steiger J.A.(Red.), Isaaks\nOpferung (Gen 22) in den Konfessionen und Medien der Fr\u00fchen Neuzeit<\/em>, Berlin\n\u2013 New York 2006.<\/p>\n\n\n\n Steins G., Abrahams Opfer, Exegetische\nAnn\u00e4herungen an einen abgr\u00fcndigen Text<\/em>, in: \u201eZKTh\u201c121 (1999), s. 311\u2013324.<\/p>\n\n\n\n Steins G., Die \u00abBindung\nIsaaks\u00bb im Kanon (Gen 22). Grundlagen und Programm einer\nkanonisch-intertextuellen Lekt\u00fcre<\/em>, Freiburg i.Br. 1999.<\/p>\n\n\n\n ZwickelW.,\nEine Stadt muss sich neu erfinden. Arch\u00e4ologie: Jerusalem zur Zeit Nehemias\n445 v.Chr.<\/em>, \u201eWelt und Umwelt der Bibel\u201c61 (2011), s. 18\u201325. Konrad\nSchmid, ur. 1965, od roku 2002 profesor nauk starotestamentalnych oraz\nwczesno\u017cydowskiej historii religii na Fakultecie Teologicznym Uniwersytetu w\nZurychu.<\/p>\n\n\n\n [1] Zob.: Walter Dietrich \u2013 Christian Link, Die dunklen\nSeiten Gottes. Bd. 1: Willk\u00fcr und Gewalt<\/em>, Neukirchen-Vluyn 2009; Bd. 2:\nAllmacht und Ohnmacht<\/em>, Neukirchen-Vluyn 2009; Ulrich Berges, Die dunklen\nSeiten des guten Gottes. Zu Ambiguit\u00e4ten im Gottesbild JHWHs aus religions- und\ntheologiegeschichtlicher<\/em> Perspektive<\/em>, Paderborn 2013.<\/p>\n\n\n\n [2]<\/a> Z bardzo bogatej literatury zob.:\nGeorg Steins, Die \u00abBindung Isaaks\u00bb im Kanon (Gen 22). Grundlagen und\nProgramm einer kanonisch-intertextuellen Lekt\u00fcre<\/em>, Freiburg i.Br. 1999;\nten\u017ce, Abrahams Opfer, Exegetische Ann\u00e4herungen an einen abgr\u00fcndigen Text<\/em>,\nin: \u201eZKTh\u201c121 (1999), s. 311\u2013324; Andreas Michel, Gott und Gewalt\ngegen Kinder im Alten Testament, <\/em>T\u00fcbingen 2003; Otto Kaiser, Die Bindung\nIsaaks. Untersuchungen zur Eigenart und Bedeutung von<\/em> Genesis 22<\/em>, w:\nTen\u017ce, Zwischen Athen und Jerusalem. Studien zur griechischen und biblischen\nTheologie,<\/em> ihrer Eigenart und ihrem Verh\u00e4ltnis<\/em>, Berlin \u2013 New York\n2003, s. 199\u2013224; Konrad Schmid, Die R\u00fcckgabe der Verhei\u00dfungsgabe. Der\n\u00abheilsgeschichtliche\u00bb Sinn von Genesis 22 im Horizont<\/em> innerbiblischer\nExegese<\/em>, w: M. Witte (Hg.), Gott und Mensch im Dialog<\/em>, Berlin \u2013 New\nYork 2004, s. 271\u2013300; Friedhelm Hartenstein, Die Verborgenheit des\nrettenden Gottes.<\/em> Exegetische und theologische Bemerkungen zu Genesis 22<\/em>,\nw: Johann Anselm Steiger (Hg.), Isaaks Opferung<\/em> (Gen 22) in den\nKonfessionen und Medien der Fr\u00fchen Neuzeit<\/em>, Berlin \u2013 New York 2006, s. 1\u201322;Christof Hardmeier, Realit\u00e4tssinn und Gottesbezug.\nGeschichtstheologische und erkenntnisanthropologische Studien zu Gen 22 und\nJeremia 2-6<\/em>, Neukirchen-Vluyn 2006; Johannes Schnocks, Das Alte Testament\nund die Gewalt. Studien zu g\u00f6ttlicher und menschlicher Gewalt in\nalttestamentlichen Texten und ihren Rezeptionen<\/em>, Neukirchen-Vluyn 2014, s. 26\u201347.\nZobacz r\u00f3wnie\u017c: Johann Anselm Steiger (Hg.), Isaaks Opferung (Gen 22) in den\nKonfessionen und Medien der Fr\u00fchen Neuzeit<\/em>, Berlin \u2013 New York 2006;\nBernhard Greiner (Hg.), Opfere deinen Sohn! Das \u00abIsaak-Opfer\u00bb in Judentum,\nChristentum und Islam<\/em>, T\u00fcbingen 2007.<\/p>\n\n\n\n [3]<\/a> GenR 58, 5 (Zob. Bill. IV\/1, 182).<\/p>\n\n\n\n [4]<\/a> Immanuel Kant, Der Streit der Fakult\u00e4ten.\nAnthropologie in pragmatischer Hinsicht <\/em>(1798), w: Akademie Textausgabe.\nUnver\u00e4nderter photomechanischer Abdruck des Textes der von der Preussischen\nAkademie der Wissenschaften 1902 begonnenen Ausgabe von Kants gesammelten\nSchriften, Band VII, Berlin 1968, s. 63.<\/p>\n\n\n\n [5]<\/a> Hermann Gunkel, Genesis<\/em>, G\u00f6ttingen 1964,\n240\u2013242; Hermann Holzinger, Genesis<\/em>,\n1898, s. 165: \u201eRdz 22, 1 \u2013 19 jest opowiadaniem skierowanym przeciw ofiarowaniu\nludzi\u201c.<\/p>\n\n\n\n [6]<\/a> Hardmeier, Realit\u00e4tssinn<\/em>\n\u2026, s. 14\u201318, s. 52\u201359.<\/p>\n\n\n\n [7]<\/a> Zob.: Susanna Shelby Brown, Late Carthaginian Child\nSacrifi ce and Sacrifi cial Monuments in their Mediterranean Context<\/em>,\nSheffield 1991; Frank M. Cross, A Phoenician Inscription from Idalion: Some\nOld and New Texts Relating to Child Sacrifice<\/em>, w: Mordechai D. Coogan\n(Hg.), Scripture and Other Artifacts<\/em>, Louisville 1994, s. 93\u2013107.<\/p>\n\n\n\n [8]<\/a> Z ofiarowaniem ludzie, czy dzieci licz\u0105 si\u0119: T. R\u00f6mer,\nLe sacrifice humain en Juda et Isra\u00ebl au premier mill\u00e9naire avant <\/em>notre \u010dre<\/em>,\n\u201cArchiv f\u00fcr Religionsgeschichte\u201d 1 (1999), s. 17\u201326; EdNoort, Genesis\n22: Human Sacrifi ce and Theology in the Hebrew Bible<\/em>, w: ten\u017ce. \u2013 Eibert\nTigchelaar(Hg.), The sacrifice of Isaac. The Aqedah (Genesis 22) and\nits interpretations, Themes in biblical narrative. Jewish and Christian\ntraditions 4<\/em>, Leiden 2002, s. 1\u201320, tutaj: s. 6\u201314; Kaiser, Bindung \u2026<\/em>, s. 219\u2013222;Michel, Gott \u2026<\/em>, s. 287\u2013294.<\/p>\n\n\n\n [9]<\/a> Zob.: John A. Dearman, The Tophet in Jerusalem.\nArchaeology and Cultural Profi le<\/em>, \u201cJNWSL\u201d 22 (1996), s. 59\u201371.<\/p>\n\n\n\n [10]<\/a> Zob.: Karen Engelken, Menschenopfer im Alten Orient\nund im Alten Testament<\/em>, w: H. Seebass, Genesis II\/1, Neukirchen-Vluyn 1997,\ns. 205\u2013207, 206; Erhard Blum, Die Komposition der V\u00e4tergeschichte<\/em>,\nNeukirchen-Vluyn 1984, s. 327; Rainer Albertz, Religionsgeschichte Israels<\/em>,\nG\u00f6ttingen 1992, s. 297\u2013301; Karin Finsterbusch \u2013 Armin Lange \u2013 Diethard F. K.\nR\u00f6mheld (Hg.), Human Sacrifi ce in Jewish and Christian Tradition<\/em>,\nLeiden 2007.<\/p>\n\n\n\n [11]<\/a> Zob.: ThomasR\u00f6mer, Why Would the Deuteronomists\nTell about the Sacrifi ce of Jephthah\u2019s Daughter?<\/em>, w: \u201cJSOT\u201d 77 (1998), s. 27\u201338;\nMichaela Bauks, Jephtas Tochter. <\/em>Traditions-, religions- und rezeptionsgeschichtliche<\/em> Studien zu Richter 11, 29\u201340<\/em>, T\u00fcbingen 2010.<\/p>\n\n\n\n [12]<\/a> Zob.: Steins, Bindung<\/em>\n\u2026, s. 181\u2013185.<\/p>\n\n\n\n [13]<\/a> Zob.: Schmid, R\u00fcckgabe\n\u2026<\/em>, s. 294\u2013296.<\/p>\n\n\n\n [14]<\/a> Zob.: Charles E. Carter, The Emergence of Yehud in\nthe Persian Period. A Social and Demographic Study<\/em>, Sheffield 1999, s. 235n;\nIsrael Finkelstein, Jerusalem in the Persian (and Early Hellenistic) Period\nand the Wall of Nehemiah<\/em>, \u201cJSOT\u201d 32 (2008), s. 501\u2013520; Wolfgan Zwickel, Eine\nStadt muss sich neu erfinden. <\/em>Arch\u00e4ologie:\nJerusalem zur Zeit Nehemias 445 v.Chr.<\/em>, \u201eWelt und Umwelt der Bibel\u201c61 (2011), s. 18\u201325.<\/p>\n\n\n\n [15]<\/a> Ingolf U. Dalferth, Malum.\nTheologische Hermeneutik des B\u00f6sen<\/em>, T\u00fcbingen 2008, 465 interpretuje reakcje\nbez \u017cadnego s\u0142owa na rozkaz ofiarowania i jego zdecydowanie dzia\u0142anie jako\nodwr\u00f3cenie kuszenia Abrahama, jako kuszenia Boga przez Abrahama.<\/p>\n\n\n\n [16]<\/a> Gerhard von Rad, Das erste Buch Mose Genesis<\/em>,\nG\u00f6ttingen 1952, s. 189.<\/p>\n\n\n\n [17]<\/a> Zob.: J\u00f6rg Frey \u2013 Jens Schr\u00f6ter (Hg.), Deutungen\ndes Todes Jesu im Neuen Testament<\/em>, T\u00fcbingen 2012.<\/p>\n\n\n\n [18]<\/a> Zob. uwagi: Eilert Herms, w: Art. \u2039Versuchung<\/em>\u203a, IV. Dogmatisch<\/em>, V. Ethisch, Religion in Geschichte und Gegenwart, T\u00fcbingen<\/em>, Bd. 8,\n2005, s. 1072\u20131074.<\/p>\n\n\n\n <<wstecz<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" KONRAD SCHMIDUniversity of Zurich, Switzerland DOI: 10.48224\/COM-205-2019-26 Abstract The story of Abraham\u2019s sacrifice in Genesis 22 has troubled readers for many centuries. God\u2019s command for Abraham to sacrifice his only beloved son Isaac entails not only Abraham\u2019s killing of his son, but also God\u2019s renouncing the promise that Abraham would become a great and numerous … Czytaj dalej DLACZEGO B\u00d3G WYSTAWI\u0141 ABRAHAMA NA PR\u00d3B\u0118? KSI\u0118GA RODZAJU 22 CZYTANA \u201eOD DO\u0141U\u201d \/ WHY DID GOD TEMPT ABRAHAM? READING GENESIS 22 \u201cFROM BELOW\u201d<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[4],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/communio.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1291"}],"collection":[{"href":"https:\/\/communio.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/communio.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/communio.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/communio.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1291"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/communio.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1291\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1653,"href":"https:\/\/communio.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1291\/revisions\/1653"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/communio.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1291"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/communio.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1291"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/communio.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1291"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n