Pierwsi chrze\u015bcijanie zespalali \u015bci\u015ble celebrowanie „\u0142amania chleba” (Eucharysti\u0119) z mi\u0142o\u015bci\u0105 bratersk\u0105. Spos\u00f3b ich \u017cycia we wsp\u00f3lnocie oraz dzielenia si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 dobrami by\u0142 wyra\u017an\u0105 oznak\u0105 \u017cywotno\u015bci wsp\u00f3lnoty ko\u015bcielnej, do kt\u00f3rej przynale\u017celi.
Przypomnijmy tytu\u0142em przyk\u0142adu to, co m\u00f3wi autor Dziej\u00f3w Apostolskich: „Ci wszyscy, co uwierzyli, przebywali razem i wszystko mieli wsp\u00f3lne. Sprzedawali maj\u0105tki i dobra i rozdawali je ka\u017cdemu wed\u0142ug potrzeby” (2,44-45). „\u017baden nie nazywa\u0142 swoim tego, co posiada\u0142, ale wszystko mieli wsp\u00f3lne… Nikt z nich nie cierpia\u0142 niedostatku, bo w\u0142a\u015bciciele p\u00f3l albo dom\u00f3w sprzedawali je i przynosili pieni\u0105dze ze sprzeda\u017cy, i sk\u0142adali je u st\u00f3p aposto\u0142\u00f3w. Ka\u017cdemu te\u017c rozdzielano wed\u0142ug potrzeby”( 4,32. 34-35).
Te fragmenty biblijne nie m\u00f3wi\u0105 wprost o niedzieli, lecz o duchu, jaki panowa\u0142 w\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy celebrowali w rado\u015bci wiary „dzie\u0144 Pa\u0144ski”. Wiemy, \u017ce pierwszy dzie\u0144 tygodnia, dzie\u0144 zmartwychwstania Jezusa, by\u0142 w\u00f3wczas wielkim dniem \u015bwi\u0105tecznym dla chrze\u015bcijan, poczynaj\u0105c od czas\u00f3w Aposto\u0142\u00f3w. Wystarcza w tym wzgl\u0119dzie \u015bwiadectwo Dziej\u00f3w Apostolskich (2,1; 20,7).
I ta w\u0142a\u015bnie praktyka z czas\u00f3w apostolskich przetrwa\u0142a do naszych dni, ale nie jako zwyk\u0142a praktyka, lecz maj\u0105ca swe uzasadnienie teologiczne: to w\u0142a\u015bnie w pierwszym dniu tygodnia, nazywanym w\u00f3wczas „dniem s\u0142o\u0144ca”, Jezus zmartwychwsta\u0142 (por. J 20,18-20. 26-28).\u00a0<\/p>\n\n\n\n
I. TRE\u015aCI CELEBRACJI NIEDZIELNEJ OD JEJ POCZ\u0104TK\u00d3W<\/p>\n\n\n\n
\u015aw. Justyn w swej pierwszej Apologii ukazuje niedziel\u0119 bardzo bogat\u0105 w tre\u015b\u0107: „W dniu nazywanym wszyscy w miastach i na wioskach gromadz\u0105 si\u0119 na tym jednym miejscu” (nr 67). Ale po co si\u0119 gromadz\u0105 na tym jednym miejscu? Aby s\u0142ucha\u0107 „pami\u0119tnik\u00f3w Aposto\u0142\u00f3w” lub pism Prorok\u00f3w, b\u0105d\u017a te\u017c ws\u0142uchiwa\u0107 si\u0119 w Pisma Starego i Nowego Testamentu; aby wsp\u00f3lnie si\u0119 modli\u0107; aby celebrowa\u0107, u\u017cywaj\u0105c chleba i wina, Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105, oraz udziela\u0107 sobie, a tak\u017ce nieobecnym, Eucharystii.
Godne uwagi jest to, co pisze ten\u017ce sam autor zaraz po zobrazowaniu celebracji eucharystycznej: „Ci, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 w dostatku i chc\u0105 si\u0119 podzieli\u0107, daj\u0105 dobrowolnie, ka\u017cdy wed\u0142ug swego uznania”. To za\u015b, co si\u0119 zbiera, zostaje przekazane przewodnicz\u0105cemu, kt\u00f3ry ze swej strony troszczy si\u0119 o sieroty, wdowy, potrzebuj\u0105cych pomocy, wi\u0119\u017ani\u00f3w, jednym s\u0142owem \u2013 pomaga tym, kt\u00f3rzy s\u0105 w potrzebie.
Z tej praktyki z po\u0142owy II w. wynika jasno, jak \u00f3wcze\u015bni chrze\u015bcijanie zespalali sw\u00f3j udzia\u0142 we wsp\u00f3lnotowym sprawowaniu Eucharystii z braterskim dzieleniem si\u0119 dobrami, stanowi\u0105cymi zewn\u0119trzny wyraz ich mi\u0142o\u015bci bli\u017aniego.
Tu i \u00f3wdzie jednak niedziela jawi si\u0119 nam tak\u017ce pod innym, jeszcze k\u0105tem widzenia, \u015bwiadcz\u0105cym r\u00f3wnie\u017c o \u017cywotno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a.
Jest ona zawsze dniem rado\u015bci. Didaskalia (V, 20,11) akcentuj\u0105 konieczno\u015b\u0107 prze\u017cywania pierwszego dnia tygodnia w duchu autentycznej rado\u015bci, a Pseudo-Barnaba pisze: „\u015awi\u0119tujemy rado\u015bnie \u00f3smy dzie\u0144, w kt\u00f3rym Jezus powsta\u0142 z martwych i ukazuj\u0105c si\u0119 (uczniom) wst\u0105pi\u0142 do nieba” (Ef 15,8-9). Jest to bowiem:<\/p>\n\n\n\n
Dzie\u0144 zgromadzenia chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy schodz\u0105 si\u0119 razem.
Pierwszy dzie\u0144 przypominaj\u0105cy fakt stworzenia, Zmartwychwstanie jako
nowe stworzenie oraz Zes\u0142anie Duch \u015awi\u0119tego.
Dzie\u0144 inicjacji chrze\u015bcija\u0144skiej.
Dzie\u0144 s\u0142uchania S\u0142owa i udzia\u0142u w Eucharystii.
Dzie\u0144 pojednania.<\/p>\n\n\n\n
Wszystko to uj\u0105\u0142 bardzo systematycznie Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II w Konstytucji o liturgii: „Zgodnie z tradycj\u0105 apostolsk\u0105, kt\u00f3ra wywodzi si\u0119 od samego dnia Zmartwychwstania Chrystusa, misterium paschalne Ko\u015bci\u00f3\u0142 obchodzi co osiem dni, w dniu kt\u00f3ry s\u0142usznie nazywany jest dniem Pa\u0144skim albo niedziel\u0105. W tym dniu bowiem wierni powinni schodzi\u0107 si\u0119 razem dla s\u0142uchania s\u0142owa Bo\u017cego i uczestniczenia w Eucharystii, aby tak wspomina\u0107 M\u0119k\u0119, Zmartwychwstanie i chwa\u0142\u0119 Pana Jezusa i sk\u0142ada\u0107 dzi\u0119kczynienie Bogu, kt\u00f3ry ich „odrodzi\u0142 przez zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa ku nadziei \u017cywej (1 P 1,3)” (KL 106).
I dlatego w\u0142a\u015bnie, jak akcentuje ten dokument: niedziela jest „najstarszym i pierwszym dniem \u015bwi\u0105tecznym, kt\u00f3ry nale\u017cy tak przedstawi\u0107 i wpoi\u0107 w pobo\u017cno\u015b\u0107 wiernych, aby sta\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c dniem rado\u015bci i odpoczynku po pracy” (tam\u017ce).<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
II. NIEDZIELA DNIEM SPRAWOWANIA EUCHARYSTII<\/p>\n\n\n\n
Niedziela jest tworem wybitnie chrze\u015bcija\u0144skim. Rodzi si\u0119 z wydarzenia Zmartwychwstania Jezusa.
Chrze\u015bcijanie si\u0119 gromadz\u0105, aby g\u0142osi\u0107 i wyznawa\u0107 sw\u0105 wiar\u0119 w Chrystusa zmartwychwsta\u0142ego oraz Go wielbi\u0107 jako Zwyci\u0119zc\u0119 \u015bmierci, uznaj\u0105c w Nim bosko\u015b\u0107 objawion\u0105 w\u0142a\u015bnie w Zmartwychwstaniu, a tak\u017ce by si\u0119 spotka\u0107 w bratnim zgromadzeniu.
Zgromadzenie niedzielne ma z istoty swej charakter eucharystyczny i stanowi jako takie samo centrum oraz racj\u0119 bytu wsp\u00f3lnoty gromadz\u0105cej si\u0119 razem w niedziel\u0119. W Eucharystii zawiera si\u0119 bowiem sama tre\u015b\u0107 tre\u015b\u0107 niedzieli, jako \u017ce jest ona Chrystusem przypominanym, uobecnianym i daj\u0105cym \u017cycie. Bez sprawowania Eucharystii niedziela by\u0142aby pusta; straci\u0142aby ca\u0142e swe znaczenie, a zgromadzenie nie mia\u0142oby racji bytu. Niedziela bez Mszy \u015bw. By\u0142aby dniem Pa\u0144skim, ale bez Pana, dniem kultu, ale bez aktu kultu.
Ze sprawowaniem Eucharystii wi\u0105\u017ce si\u0119 natomiast \u015bci\u015ble odpoczynek i rado\u015b\u0107.
Niedziela jako dzie\u0144 odpoczynku nie wywodzi si\u0119 ze Mszy \u015bw., sam za\u015b odpoczynek nie stanowi elementu konstytutywnego celebracji niedzielnej. Jest to raczej aspekt drugorz\u0119dny, gdy chodzi o u\u015bwi\u0119cenie niedzieli.
Obecnie odpoczynek wi\u0105\u017ce si\u0119 zazwyczaj z tzw. Ko\u0144cem tygodnia, kt\u00f3ry obejmuje sobot\u0119, a dopiero potem \u2013 wt\u00f3rnie \u2013 niedziel\u0119. Zreszt\u0105 niedziela jako dzie\u0144 ca\u0142kowitego powstrzymania si\u0119 od pracy zacz\u0119\u0142a funkcjonowa\u0107 dopiero w wieku Vi \u2013 w formie prawa ko\u015bcielnego. To pewne, \u017ce Konstantyn Wielki, ju\u017c w r. 301 okre\u015bli\u0142 niedziel\u0119 jako odpoczynku tygodniowego. Ale prawd\u0105 jest tak\u017ce i to, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 sprawowa\u0142 zawsze Eucharysti\u0119 w niedziel\u0119, nawet wtedy, gdy w niekt\u00f3rych \u015brodowiskach kulturowych dzie\u0144 odpoczynku przypada\u0142 na jaki\u015b inny dzie\u0144 tygodnia, r\u00f3\u017cny od niedzieli.
Katechizm cytuje tak\u017ce zdanie \u015bw. Augustyna: „Umi\u0142owanie prawdy szuka czasu wolnego, a potrzeba mi\u0142o\u015bci podejmuje uzasadnion\u0105 prac\u0119” (De Civ. Dei, XIX, 19).
Chrze\u015bcijanie dysponuj\u0105cy czasem wolnym pami\u0119taj\u0105 o swych braciach, kt\u00f3rzy maj\u0105 te same potrzeby i prawa, ale nie mog\u0105 odpoczywa\u0107 na skutek ub\u00f3stwa lub n\u0119dzy. Niedziela jest tradycyjnie po\u015bwi\u0119cona pobo\u017cno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej, konkretyzuj\u0105cej si\u0119 w dobrych uczynkach i w pokornej s\u0142u\u017cbie chorym, cierpi\u0105cym i znajduj\u0105cym si\u0119 w podesz\u0142ym wieku. Chrze\u015bcijanie u\u015bwi\u0119caj\u0105 tak\u017ce niedziel\u0119, po\u015bwi\u0119caj\u0105c si\u0119 swojej rodzinie i bliskim oraz \u015bwiadcz\u0105c im te us\u0142ugi, na kt\u00f3re nie mog\u0105 si\u0119 zdoby\u0107 w pozosta\u0142e dni tygodnia. Niedziela jest czasem refleksji, milczenia, kultury i medytacji, a wi\u0119c tych dzia\u0142a\u0144 duchowych, kt\u00f3re sprzyjaj\u0105 wzrostowi \u017cycia wewn\u0119trznego i prawdziwie chrze\u015bcija\u0144skiego.
I dlatego w\u0142a\u015bnie niedziela nie jest zwyk\u0142ym dniem sp\u0119dzanym w nie\u0142adzie lub prze\u017cywanym w zniewoleniu „przemys\u0142u” rozrywkowego. Niedziela jest dniem wypoczynku biologicznego i u\u015bwi\u0119cenia \u017cycia w Bogu. W konsekwencji zawiera te\u017c ona w sobie wsp\u00f3lnotowe celebrowanie S\u0142owa Bo\u017cego i Eucharystii oraz po\u015bwi\u0119cenie czasu na te dzie\u0142a, kt\u00f3re synchronizuj\u0105 w pe\u0142ni z „dniem Pa\u0144skim”.
Tak wi\u0119c podobnie jak nie wystarczy wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w zgromadzeniu eucharystycznym niedzielnym, aby wype\u0142ni\u0107 nakaz ko\u015bcielny i nie pope\u0142nia\u0107 grzechu, ale trzeba jeszcze uczestniczy\u0107 czynnie w modlitwie Ko\u015bcio\u0142a \u2013 we wsp\u00f3lnocie ze wszystkimi bra\u0107mi i siostrami w wierze, tak te\u017c nie wystarczy nie pracowa\u0107 w niedziel\u0119, aby uspokoi\u0107 tym swoje sumienie. Trzeba koniecznie prze\u017cywa\u0107 niedziel\u0119 zgodnie z rytmem odpoczynku, jaki j\u0105 charakteryzuje, po\u015bwi\u0119caj\u0105c ten dzie\u0144 w ca\u0142o\u015bci na te zaj\u0119cia, kt\u00f3re ukazuj\u0105 ju\u017c „wieczny odpoczynek” i do niego faktycznie prowadz\u0105.<\/p>\n\n\n\n
IV. NIEDZIELA DNIEM MI\u0141O\u015aCI EWANGELICZNEJ<\/p>\n\n\n\n
Mi\u0142o\u015b\u0107 cechuj\u0105ca tak mocno \u017cycie i pos\u0142annictwo Jezusa Chrystusa stanowi sam rdze\u0144 niedzielnej celebracji eucharystycznej. Podczas niej Chrystus wydaje si\u0119 ponownie pod postaciami chleba i wina, dzielonymi pomi\u0119dzy wszystkich ludzi, za kt\u00f3rych odda\u0142 On swoje \u017cycie we wspania\u0142omy\u015blnej, wielkodusznej i dobrowolnej ofierze swego Cia\u0142a i Krwi.
Eucharystia jest najdoskonalszym sakramentalnym wyrazem mi\u0142o\u015bci Tego, kt\u00f3ry umi\u0142owa\u0142 „swoich” a\u017c do ko\u0144ca; a zarazem poleci\u0142 im: „Mi\u0142ujcie si\u0119 nawzajem, jak ja was umi\u0142owa\u0142em”.
Ta podnios\u0142a atmosfera niedzieli prze\u017cywanej w rado\u015bci, wolno\u015bci i uznaniu Bo\u017cej mi\u0142o\u015bci, doprowadzi z konieczno\u015bci tych, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 na serio S\u0142owem i Eucharysti\u0105, do otwarcia serca na braci, zw\u0142aszcza na bardziej potrzebuj\u0105cych. Ubodzy, opuszczeni, strapieni stanowi\u0105 przedmiot bardziej bezpo\u015bredniej mi\u0142o\u015bci braterskiej tych, kt\u00f3rzy uczestnicz\u0105 w Ciele i Krwi Pana. Kto bowiem ma udzia\u0142 w mi\u0142o\u015bci Chrystusa, ten powinien mi\u0142owa\u0107 tych, kt\u00f3rych sam Chrystus mi\u0142uje; kto za\u015b uczestniczy w Chlebie eucharystycznym, winien dzieli\u0107 si\u0119 tak\u017ce chlebem powszednim oraz mi\u0142o\u015bci\u0105 bratni\u0105.
Niedziela nacechowana zgromadzeniem si\u0119 wsp\u00f3lnoty ko\u015bcielnej, kt\u00f3ra chce s\u0142ucha\u0107 S\u0142owa Bo\u017cego i uczestniczy\u0107 w Eucharystii (por. KL 100), jest dniem u\u015bwi\u0119conym przez wsp\u00f3lnot\u0119. I dlatego cz\u0142onkowie tej wsp\u00f3lnoty eklezjalnej, popchni\u0119ci niejako si\u0142\u0105 Chrystusa zmartwychwsta\u0142ego, celebrowanego w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119, id\u0105 w \u015bwiat zgodnie z rytmem pracy i odpoczynku, przenikaj\u0105c ca\u0142e \u017cycie tym duchem, jakiego do\u015bwiadczyli w czasie sprawowania Eucharystii. Wyzwoleni z niewoli zaj\u0119\u0107 codziennych, chrze\u015bcijanie po\u015bwi\u0119caj\u0105 si\u0119 dobrowolnie, w wolno\u015bci dzieci Bo\u017cych, s\u0142u\u017cbie Ewangelii, kt\u00f3rej istot\u0105 jest mi\u0142o\u015b\u0107 do wszystkich.
W Nowym Katechizmie czytamy: „\u015awi\u0119towanie niedziel i dni \u015bwi\u0105tecznych wymaga wsp\u00f3lnego wysi\u0142ku. Ka\u017cdy chrze\u015bcijanin powinien unika\u0107 narzucania \u2013 bez potrzeby \u2013 drugiemu tego, co przeszkodzi\u0142oby mu w zachowaniu dnia Pa\u0144skiego. Gdy zwyczaje ( sport, rozrywki itd.) i obowi\u0105zki spo\u0142eczne (s\u0142u\u017cby spo\u0142eczne itp.) wymagaj\u0105 od niekt\u00f3rych pracy w niedziel\u0119, powinni czu\u0107 si\u0119 odpowiedzialni za zapewnienie sobie wystarczaj\u0105cego czasu wolnego. Wierni powinni czuwa\u0107 z umiarkowaniem i mi\u0142o\u015bci\u0105 nad tym, by unika\u0107 nadu\u017cy\u0107 i przemocy, jakie rodz\u0105 niekiedy rozrywki masowe. Pomimo przymusu ekonomicznego w\u0142adze publiczne powinny czuwa\u0107 nad zapewnieniem obywatelom czasu przeznaczonego na odpoczynek i oddawanie czci Bogu. Pracodawcy maj\u0105 analogiczny obowi\u0105zek wzgl\u0119dem swoich pracownik\u00f3w” (nr 2187).<\/p>\n\n\n\n
V. NIEDZIELA DNIEM \u017bYWOTNO\u015aCI KO\u015aCIELNEJ<\/p>\n\n\n\n
Niedziela jest dniem Pana \u2013 zgodnie z \u0142aci\u0144sk\u0105 etymologi\u0105 tego poj\u0119cia. Ko\u015bci\u00f3\u0142 obchodzi j\u0105 co tydzie\u0144 jako prawdziwy dzie\u0144 \u017cycia, tego \u017cycia, jakie zapocz\u0105tkowa\u0142 Chrystus zmartwychwsta\u0142y.
„Zgodnie z tradycj\u0105 apostolsk\u0105, kt\u00f3ra wywodzi si\u0119 od samego dnia Zmartwychwstania Chrystusa, misterium paschalne Ko\u015bci\u00f3\u0142 obchodzi co osiem dni, w dniu, kt\u00f3ry s\u0142usznie nazywany jest dniem Pa\u0144skim albo niedziel\u0105” (KL 106).
„Dzie\u0144 Pa\u0144ski, dzie\u0144 Zmartwychwstania, dzie\u0144 chrze\u015bcijan jest naszym dniem. Nazywa si\u0119 dniem Pana w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce w dniu tym Pan wsta\u0142 zwyci\u0119sko, by by\u0107 przy Ojcu” (\u015bw. Hieronim).
Celebruj\u0105c uroczy\u015bcie Eucharysti\u0119 niedzieln\u0105 w \u0142\u0105czno\u015bci z innymi bra\u0107mi w wierze, chrze\u015bcijanin, o\u015bwiecony S\u0142owem Bo\u017cym i wzmocniony Chlebem \u017bycia, dzieli bratersko Cia\u0142o Pa\u0144skie, wychodzi odnowiony do \u015bwiata \u2013 w duchu nowego \u017cycia Pasch\u0105.
Zmartwychwsta\u0142y razem z Chrystusem, przezwyci\u0119\u017ca w sobie grzech i \u015bmier\u0107, oraz wychodzi ze \u015bwi\u0105tyni bogaty \u017cyciem Ducha.
Podejmuje misj\u0119, zanosz\u0105c wsz\u0119dzie Dobr\u0105 Nowin\u0119 o zbawieniu, jakiego sta\u0142 si\u0119 uczestnikiem podczas liturgii niedzielnej. Idzie, aby przenikn\u0105\u0107 s\u0142owem i \u015bwiadectwem \u017cycie ca\u0142ego Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry nie jest czym\u015b innym, lecz jest Ko\u015bcio\u0142em samego Chrystusa, uczestnicz\u0105cym po bratersku przy stole Zmartwychwsta\u0142ego.
Celebrowa\u0107 niedziel\u0119 to \u017cy\u0107 rado\u015bci\u0105 Zmartwychwstania, dzieli\u0107 braterstwo oraz i\u015b\u0107 z misj\u0105 mi\u0142o\u015bci przez \u015bwiat, m\u00f3wi\u0105c wszystkim, \u017ce Chrystus jest Zbawicielem, albowiem zniszczy\u0142 grzech swoj\u0105 \u015amierci\u0105 i zwyci\u0119\u017cy\u0107 \u015bmier\u0107 swoim Zmartwychwstaniem.
Prze\u017cywana we wszystkich swych wymiarach niedziela jest o\u015brodkiem ca\u0142ego \u017cycia Ko\u015bcio\u0142a. Jest motorem \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego, znakiem \u017cywotno\u015bci wiary oraz \u017cycia wsp\u00f3lnot wiernych.<\/p>\n\n\n\n
ZAKO\u0143CZENIE<\/p>\n\n\n\n
W formie zako\u0144czenia wypowiadam pewne pytania, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 po\u017cyteczne dla prac duszpasterskich, zwi\u0105zanych z niedziel\u0105:
1. Eucharystia \u2013 o\u015brodkiem niedzieli: jaka Eucharystia?
A wi\u0119c: Z jakim udzia\u0142em wsp\u00f3lnoty? Jakie miejsce przyznano w niej S\u0142owu? Jakie podej\u015bcie wsp\u00f3lnotowe? Jakie znaczenie przyznano w niej Wieczerzy oraz Ofierze? Jaki wymiar paschalny? Jakie wnioski misyjne? Jaka rado\u015b\u0107 niedzielna? Jaki odd\u017awi\u0119k w \u017cyciu codziennym?
2. Niedziela \u2013 dniem odpoczynku: jaki odpoczynek? \u2013 Odpoczynek w Panu? Strata czasu? Odpoczynek w gronie rodzinnym? Odpoczynek wsp\u00f3lnotowy? Czas wolny? Lenistwo? Wzgl\u0105d na innych? Odpoczynek dla mi\u0142o\u015bci? Jakiej? Dla \u017cycia wewn\u0119trznego i modlitwy?…
3. Niedziela \u2013 dniem mi\u0142o\u015bci: jakiej mi\u0142o\u015bci? \u2013 Dzie\u0142a mi\u0142osierdzia? Troska o samotnych, cierpi\u0105cych? Uwi\u0119zionych? Smutnych? Z marginesu spo\u0142ecznego? Solidarno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144ska, wsp\u00f3lnotowa?<\/p>\n\n\n\n
Dzie\u0144 Pa\u0144ski jest tak bogaty tre\u015bciowo! Je\u015bli si\u0119 go nie wykorzystuje i nie prze\u017cywa „\u0142apczywie”, staje si\u0119 on trudem i kar\u0105, i to ci\u0119\u017ck\u0105 kar\u0105 …lub pokut\u0105.<\/p>\n\n\n\n
(T\u0142um. Ks. Lucjan Balter SAC)<\/p>\n\n\n\n